Hợp tác khoa học, công nghệ Việt - Nga đồng hành cùng mục tiêu đột phá

Trên các lĩnh vực như nghiên cứu vật liệu, sinh thái hay y sinh và công nghệ sinh học..., nhiều kết quả của Trung tâm đã được ứng dụng trực tiếp vào nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và đời sống. Những thành tựu đó không chỉ thể hiện hiệu quả hợp tác Việt Nam - Liên bang Nga mà còn cho thấy đóng góp cụ thể của khoa học, công nghệ trong thực hiện các định hướng lớn tại Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Phát huy năng lực nghiên cứu sản phẩm phục vụ thực tiễn

Được thành lập ngày 7/3/1988 trên cơ sở Hiệp định hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Liên Xô ký trước đó một năm, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Xô (nay là Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga) mang trên mình sứ mệnh nghiên cứu những vấn đề đặc thù của môi trường nhiệt đới, phục vụ lợi ích của hai nước. Việc thành lập Trung tâm là dấu mốc quan trọng trong hợp tác khoa học và công nghệ giữa hai nước, mở ra một mô hình hợp tác đặc biệt, kết hợp tiềm lực khoa học của Việt Nam và Liên Xô để nghiên cứu những vấn đề nhiệt đới, phục vụ nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và phát triển kinh tế - xã hội. Ngay cả khi đứng trước những khó khăn lớn sau biến động chính trị tại Liên Xô cuối năm 1991, Trung tâm vẫn được duy trì và tiếp tục phát triển trên cơ sở Nghị định thư bổ sung Hiệp định năm 1987 được Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Liên bang Nga ký ngày 11/11/1993.

Từ nền tảng ban đầu còn nhiều khó khăn, đến nay, Trung tâm đã phát triển thành tổ chức khoa học và công nghệ đa ngành về nhiệt đới, có hệ thống cơ sở nghiên cứu, phòng thí nghiệm, trạm quan trắc, trạm nghiên cứu và thử nghiệm tại cả ba miền đất nước. Cùng với đầu tư về cơ sở vật chất, Trung tâm chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học có trình độ chuyên môn cao. Yếu tố con người là nền tảng quan trọng để Trung tâm triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu ngày càng chuyên sâu, phức tạp, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ theo tinh thần Nghị quyết 57. Những định hướng tại Nghị quyết 57 cũng là yêu cầu xuyên suốt trong hoạt động của Trung tâm: lấy nghiên cứu khoa học làm nền tảng, lấy hiệu quả ứng dụng làm thước đo và gắn kết quả nghiên cứu với những nhiệm vụ thiết thực của đất nước, Quân đội.

Trên bốn hướng nghiên cứu chủ đạo gồm vật liệu học nhiệt đới, sinh thái nhiệt đới, y sinh nhiệt đới và công nghệ sinh học, Trung tâm đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Thiếu tướng Đặng Hồng Triển, Tổng giám đốc Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga cho biết, riêng từ năm 2020 đến nay, đơn vị chủ trì hơn 250 đề tài, nhiệm vụ khoa học và công nghệ các cấp, trong đó có hơn 50 đề tài cấp quốc gia và cấp Bộ Quốc phòng. Có 32 sản phẩm, công nghệ do Trung tâm nghiên cứu, phát triển được đưa vào trang bị hoặc ứng dụng trong thực tiễn; hơn 600 bài báo khoa học được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín; hơn 80 tiêu chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn cơ sở được ban hành và 15 văn bằng sở hữu trí tuệ được cấp hoặc chấp nhận đơn hợp lệ.

Đáng chú ý, nhiều sản phẩm, công nghệ có ý nghĩa chiến lược đã phục vụ trực tiếp hoạt động của lực lượng tàu ngầm, tàu mặt nước, tên lửa, máy bay, ra đa... Đây là minh chứng cho hướng đi gắn nghiên cứu với yêu cầu thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng bảo đảm kỹ thuật và từng bước tăng tính tự chủ về khoa học, công nghệ trong lĩnh vực quốc phòng.

Ở lĩnh vực vật liệu học nhiệt đới, Trung tâm nghiên cứu, làm chủ nhiều công nghệ bảo vệ vật liệu, chống ăn mòn, nâng cao độ bền và tuổi thọ của vũ khí, trang bị kỹ thuật trong điều kiện khí hậu nhiệt đới. Hằng năm, đơn vị sản xuất, cung cấp khoảng 500 tấn vật liệu bảo vệ với hơn 20 chủng loại, góp phần đáp ứng nhu cầu bảo đảm kỹ thuật trong Quân đội. Trong lĩnh vực sinh thái, các nghiên cứu tập trung vào bảo tồn đa dạng sinh học, ứng phó với biến đổi khí hậu, sử dụng hợp lý tài nguyên sinh vật và khắc phục hậu quả chiến tranh hóa học. Giai đoạn 2020 - 2025, Trung tâm phát hiện, mô tả hơn 200 loài mới cho khoa học, trong đó có nhiều loài đặc hữu của Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi rừng nhiệt đới và hệ sinh thái biển...

Những kết quả đạt được cho thấy tiềm lực khoa học, công nghệ của Trung tâm không chỉ được thể hiện qua số lượng đề tài hay công trình công bố, mà quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa tri thức thành sản phẩm, giải pháp phục vụ quốc phòng và phát triển kinh tế - xã hội. Đây cũng là cách cụ thể để hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 57: đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển, gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu, ứng dụng và nhu cầu thực tiễn.

Chủ động nghiên cứu ứng phó dịch bệnh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Trong bốn hướng nghiên cứu của Trung tâm, y sinh nhiệt đới và công nghệ sinh học là lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt thiết thực đối với nhiệm vụ bảo vệ sức khỏe bộ đội và nhân dân. Trong bối cảnh dịch bệnh truyền nhiễm mới, nguy hiểm tiếp tục xuất hiện, diễn biến khó lường trên thế giới, việc nâng cao năng lực nghiên cứu, giám sát và dự báo nguy cơ dịch bệnh càng trở nên cấp thiết, nhất là đối với một quốc gia có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa và hệ sinh thái đa dạng như Việt Nam.

Một dấu mốc quan trọng trong quá trình này là việc Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga khánh thành Phòng xét nghiệm phòng, chống dịch bệnh tại Hà Nội ngày 9/9/2026. Công trình được đưa vào sử dụng với sự chứng kiến trực tuyến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Liên bang Nga Vladimir Putin từ điểm cầu Moscow, thể hiện sự quan tâm của lãnh đạo cấp cao hai nước đối với hợp tác khoa học, công nghệ trong lĩnh vực y tế dự phòng.

Đánh giá ý nghĩa của công trình, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, việc đưa Phòng xét nghiệm vào hoạt động là kết quả thiết thực của hợp tác khoa học, công nghệ Việt Nam - Liên bang Nga trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Trong bối cảnh tình hình dịch bệnh truyền nhiễm trên thế giới diễn biến phức tạp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị tối ưu hóa hiệu quả khai thác công trình, từng bước xây dựng nơi đây thành trung tâm nghiên cứu, giám sát tác nhân gây bệnh, có năng lực dự báo, cảnh báo và đáp ứng nhanh trước các nguy cơ dịch bệnh.

Phòng xét nghiệm được trang bị các hệ thống, thiết bị hiện đại, đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, giám sát, phòng ngừa và ứng phó với các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm; đồng thời tạo điều kiện phục vụ nghiên cứu, phát triển thuốc và vaccine. Không chỉ bổ sung cơ sở hạ tầng nghiên cứu, công trình còn mở ra điều kiện để các chuyên gia Việt Nam và Nga phối hợp thực hiện những nhiệm vụ khoa học chuyên sâu, chia sẻ kinh nghiệm, đào tạo cán bộ và từng bước tiếp nhận, làm chủ công nghệ tiên tiến.

Theo Thượng tướng Nguyễn Trường Thắng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phòng xét nghiệm là sự bổ sung quan trọng cho hạ tầng nghiên cứu của Trung tâm, tạo điều kiện triển khai các nhiệm vụ khoa học phức tạp, đòi hỏi kỹ thuật chuyên biệt; tăng cường năng lực nghiên cứu dịch tễ, giám sát, phát hiện và đánh giá nguy cơ. Công trình cũng góp phần tích lũy dữ liệu, đào tạo cán bộ, duy trì các hướng nghiên cứu ổn định, lâu dài, từng bước hình thành năng lực đồng bộ từ nghiên cứu, giám sát, đánh giá đến hỗ trợ phòng, chống dịch bệnh, bảo vệ sức khỏe bộ đội và nhân dân.

Ở góc độ hợp tác quốc tế, Giám đốc Cơ quan Liên bang Nga về Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và an sinh con người Anna Iurievna Popova đánh giá, Phòng xét nghiệm không chỉ là cơ sở nghiên cứu mà còn là nền tảng đào tạo, chuyển giao công nghệ và phát triển đội ngũ nhà khoa học trẻ. Việc đưa hệ thống trang thiết bị, công nghệ hiện đại vào hoạt động sẽ tạo điều kiện để các chuyên gia hai nước tiếp tục phối hợp nghiên cứu, nâng cao năng lực chuyên môn, góp phần củng cố khả năng giám sát và phòng, chống bệnh truyền nhiễm của Việt Nam, hướng tới hình thành một trung tâm nghiên cứu có tầm khu vực.

Nghị quyết 57 đặt ra yêu cầu phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực tự chủ và khả năng làm chủ các công nghệ chiến lược. Với nền tảng hợp tác Việt Nam - Liên bang Nga, đội ngũ cán bộ được đào tạo bài bản cùng những kết quả nghiên cứu đã được kiểm chứng trong thực tiễn, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga có cơ sở để tiếp tục phát huy vai trò của một tổ chức khoa học và công nghệ đa ngành, đóng góp thiết thực vào nhiệm vụ quốc phòng, chăm sóc sức khỏe nhân dân và phát triển đất nước.