Để hiểu hơn về nhiệm vụ đi tìm câu trả lời cho những ngóng chờ đằng đẵng của hàng nghìn gia đình thân nhân liệt sĩ, phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với Thạc sĩ Chu Thị Thủy, Giám định viên Viện Pháp y Quốc gia (Bộ Y tế) xung quanh những nỗ lực, gian truân và áp lực trong công tác giám định y khoa trong chiến dịch 500 ngày đêm.
Hiện Viện Pháp y Quốc gia là một trong những đơn vị đang gấp rút triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác đinh danh tính liệt sĩ, xin bà chia sẻ về ý nghĩa, cũng như khối lượng công việc của người làm công tác giám định hiện nay?
Chiến dịch 500 ngày đêm của Chính phủ mang ý nghĩa vô cùng to lớn. Việc tìm lại danh tính cho các anh hùng liệt sĩ không chỉ thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" mà còn mang lại sự an ủi sâu sắc đối với thân nhân các liệt sĩ. Đó chính là động lực lớn nhất cho những người làm công tác chuyên môn như chúng tôi.
Ngay khi khởi động chiến dịch, dưới sự chỉ đạo sát sao của Bộ Y tế và Ban Chỉ đạo 515, Viện Pháp y Quốc gia đã huy động tối đa nguồn lực. Ban đầu, chúng tôi đã rà soát, phân loại và vệ sinh toàn bộ các mẫu hài cốt đang được lưu giữ tại kho của Viện (hiện lên tới hơn 8.000 mẫu). Công tác chuẩn bị này nhằm đảm bảo khi có đầy đủ hóa chất, vật tư, chúng tôi có thể lập tức triển khai giám định ADN chuyên sâu.
Thách thức lớn nhất hiện nay với chúng tôi chính là áp lực về mặt nhân sự và thời gian. Số lượng mẫu cần xử lý vô cùng lớn, trong khi đội ngũ cán bộ chuyên môn lại rất hạn chế. Bên cạnh nhiệm vụ trong chiến dịch, Viện Pháp y Quốc gia vẫn phải duy trì công tác giám định ADN pháp y cho các vụ án hình sự trọng điểm theo trưng cầu của cơ quan điều tra và Tòa án – những nhiệm vụ luôn đòi hỏi tiến độ khắt khe và độ chính xác tuyệt đối.
Để giải quyết bài toán này, chúng tôi phải linh hoạt phân chia các kíp trực, vừa làm nhiệm vụ chuyên án, vừa tập trung cho công tác giám định hài cốt liệt sĩ. Đồng thời, Viện cũng điều động, hỗ trợ nhân sự từ các phòng ban khác. Các cán bộ chuyên môn sâu phải trực tiếp "1 kèm 1" và đào tạo cho lực lượng hỗ trợ để họ đảm nhiệm các khâu cơ bản, còn các công đoạn xử lý kỹ thuật phức tạp vẫn bắt buộc do những giám định viên giàu kinh nghiệm trực tiếp thực hiện.
Xin bà chia sẻ cụ thể hơn về các công đoạn trong quy trình giám định ADN hài cốt liệt sĩ hiện nay tại Viện Pháp y Quốc gia?
Quy trình giám định ADN hài cốt liệt sĩ rất phức tạp, đòi hỏi sự cẩn trọng và nghiêm ngặt qua nhiều công đoạn.
Đầu tiên, chúng tôi sàng lọc và phân loại mẫu: Mẫu xương thu nhận về được đánh giá và phân chia theo các cấp độ chất lượng (tốt, khá, trung bình, yếu) để áp dụng quy trình xử lý phù hợp. Những mẫu hoàn toàn không đạt tiêu chuẩn đầu vào sẽ được niêm phong, bảo quản và hoàn trả lại các Sở Nội vụ địa phương.
Sau đó, là khâu làm sạch và xử lý cơ - hóa học: Mẫu đạt tiêu chuẩn được tiến hành xử lý cơ học để loại bỏ đất cát, bụi bẩn, sau đó làm sạch bằng hóa chất chuyên dụng.
Công đoạn làm khô tiêu chuẩn, mẫu sau khi rửa phải được làm khô tự nhiên bên trong các tủ an toàn sinh học, tuyệt đối không phơi ngoài môi trường tự nhiên. Đặc biệt, phòng xử lý luôn đảm bảo điều kiện nhiệt độ dưới 20 độ C và độ ẩm dưới 60%.
Khâu tách chiết và ly giải ADN: Mẫu xương khô được nghiền thành bột mịn, trải qua các bước xử lý hóa chất, ủ mẫu và ly giải để thu nhận ADN nội sinh.
Sau đó là định lượng và khuếch đại gen: Sau khi thu nhận, ADN được định lượng và đưa vào quá trình nhân bản (PCR) lên hàng triệu bản sao để phục vụ phân tích, do hàm lượng ADN ban đầu trong xương liệt sĩ thường rất ít.
Cuối cùng là khâu giải trình tự và đối khớp dữ liệu: ADN sau khi tinh sạch được đưa lên hệ thống máy giải trình tự tự động. Kết quả thu được phải qua khâu phân tích chuyên sâu, kiểm tra đối chiếu kỹ lưỡng với các mẫu kiểm chứng âm và dữ liệu của nhân viên phòng thí nghiệm để loại trừ hoàn toàn nguy cơ nhiễm chéo.
Vì sao công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam lại được đánh giá là đặc biệt phức tạp và thách thức hơn so với các mẫu giám định thông thường, thưa bà?
Việc giám định ADN hài cốt liệt sĩ không bao giờ là điều dễ dàng. Các mẫu hài cốt tại Việt Nam đều đã nằm trong lòng đất nhiều thập kỷ, ít nhất là trên 50 năm, thậm chí có những mẫu từ thời kháng chiến chống Pháp đã trên 70 năm. Thời gian quá dài kết hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm và thổ nhưỡng khắc nghiệt của Việt Nam đã khiến các mẫu bị phân hủy rất nghiêm trọng.
Do ADN nội sinh trong hài cốt đã bị thoái hóa và vô cùng mong mong, quy trình giám định không thể áp dụng giống như mẫu người sống. Chúng tôi phải tuân thủ một quy trình công nghệ chuyên biệt và cực kỳ nghiêm ngặt. Mỗi công đoạn đều phải đặt tiêu chuẩn chống nhiễm lên hàng đầu, vì chỉ cần một sơ suất nhỏ khiến ADN từ người sống hay các nguồn khác can thiệp vào, kết quả sẽ bị sai lệch hoàn toàn.
Bên cạnh đó, công tác xử lý mẫu đòi hỏi thời gian rất dài. Chúng tôi bắt buộc phải làm biệt lập từng mẫu một, tuyệt đối không xử lý đồng loạt nhiều mẫu cùng lúc để loại bỏ triệt để nguy cơ lây nhiễm chéo. Mục tiêu cuối cùng là đảm bảo kết quả đạt độ tin cậy cao nhất trước khi trả về cho gia đình và người dân.
Gắn bó với công tác này từ nhiều năm qua, điều gì khiến bà và các đồng nghiệp trăn trở nhất trong hành trình tìm lại tên cho các anh hùng liệt sĩ, thưa bà?
Chúng tôi đã đồng hành với công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ từ những năm 2014, trực tiếp phối hợp với Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam và các Sở Lao động - Thương binh và Xã hội (nay là Sở Nội vụ) tại các địa phương. Trăn trở lớn nhất của chúng tôi chính là mang đến kết quả trước những hy vọng, sự trông chờ mòn mỏi của thân nhân các liệt sĩ.
Dù khoa học và công nghệ ngày càng phát triển, nhưng chúng ta vẫn phải đối mặt với những giới hạn thực tế. Tỷ lệ các mẫu hài cốt bị phân hủy hoàn toàn, ADN bị đứt gãy không còn khả năng trích xuất chiếm một phần không nhỏ. Trong những trường hợp đó, dù sử dụng công nghệ hiện đại đến đâu cũng không thể cho ra kết quả.
Rất nhiều thân nhân từng thiết tha nói với chúng tôi rằng chỉ cần có 1% cơ hội thôi họ vẫn sẽ hy vọng và trông chờ vào chúng tôi. Nhưng trong khoa học giám định ADN, 1% không có giá trị pháp lý hay ý nghĩa xác minh.
Chúng ta cũng cần phải nhìn nhận thực tế một cách khách quan: Khi ADN trong mẫu hài cốt đã bị phân hủy hoàn toàn, về mặt khoa học, không có bất kỳ giải pháp nào có thể khắc phục được. Dù máy móc có hiện đại đến đâu, hóa chất tốt thế nào hay tay nghề chuyên viên giỏi ra sao, cũng không thể "biến không thành có".
Đây không phải là sự hạn chế về mặt quyết tâm hay năng lực, mà là giới hạn thực tế của khoa học. Việc giải thích rõ ràng điều này giúp thân nhân hiểu và có cái nhìn đúng đắn, dù đó là một thực tế rất xót xa. Đó cũng là một trong những trăn trở của chúng tôi khi đối diện với sự chờ đợi, tha thiết của thân nhân liệt sĩ
Mỗi khi phải thông báo một kết quả không như kỳ vọng đến tay thân nhân, chúng tôi đều cảm thấy rất đau xót. Chứng kiến thân nhân bối rối và hụt hẫng chúng tôi cũng rất buồn vì chỉ có kết quả ADN là hy vọng cuối cùng của các gia đình. Tuy nhiên, giám định ADN là một phương pháp khoa học chuẩn xác, và nguyên tắc cốt lõi của khoa học là phải tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn chất lượng đầu vào. Dù đối mặt với bất kỳ khó khăn nào, tập thể cán bộ Viện Pháp y Quốc gia vẫn sẽ nỗ lực hết sức mình, bằng tất cả trách nhiệm và sự tri ân sâu sắc nhất dành cho các anh hùng liệt sĩ.
Xin cảm ơn bà!
