Iran đang gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz và vùng Vịnh Ba Tư, hạn chế lượng dầu xuất khẩu khỏi khu vực. Trong khi đó, giao tranh giữa Saudi Arabia và lực lượng Houthi được Tehran hậu thuẫn tại Yemen khiến eo biển Bab al-Mandeb trở thành điểm nóng mới, làm gia tăng nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.
Theo Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO), ít nhất 12 vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền đã được ghi nhận tại hoặc gần eo biển Hormuz trong tuần qua. Đầu tuần này, hai tàu hàng cũng bị chìm trong hai vụ việc riêng biệt sau khi trúng các vật thể bay chưa xác định.
Hai eo biển chiến lược chịu sức ép
Eo biển Hormuz, nằm giữa Iran và Oman, là tuyến vận chuyển dầu quan trọng hàng đầu thế giới, kết nối các nước xuất khẩu dầu vùng Vịnh với thị trường quốc tế. Hoạt động hàng hải tại đây bị gián đoạn khiến nguồn cung chịu sức ép, góp phần duy trì giá dầu thô toàn cầu trên 100 USD/thùng.
Theo các nhà phân tích, Iran gia tăng tấn công có thể nhằm đáp trả việc một lượng dầu đáng kể vẫn được vận chuyển qua eo biển trong những tuần gần đây.
Quân đội Mỹ đã hỗ trợ hoạt động vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz, trong đó có các chuyến đi bí mật của tàu chở dầu tắt thiết bị phát tín hiệu nhận dạng để hạn chế khả năng bị theo dõi. Dầu sau đó được chuyển sang những tàu chờ sẵn tại vịnh Oman. Ngược lại, Iran gặp khó khăn trong việc đưa tàu chở dầu qua eo biển do lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ.
Trong khi eo biển Hormuz bị gián đoạn, eo biển Bab al-Mandeb ngày càng có ý nghĩa chiến lược. Tuyến đường nằm giữa Yemen và khu vực Sừng châu Phi này kết nối Biển Đỏ với vịnh Aden, đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động vận chuyển hàng hóa và năng lượng giữa châu Á, châu Âu và Trung Đông.
Lực lượng Houthi đã nhắm mục tiêu vào các tàu chở dầu Saudi Arabia đi qua eo biển, đồng thời tiến hành các cuộc tấn công gây thương vong nhằm vào sân bay quốc tế chính của Riyadh trong những ngày gần đây.
Richard Bronze, đồng sáng lập công ty nghiên cứu năng lượng Energy Aspects, cho biết lượng dầu xuất khẩu từ cảng Yanbu của Saudi Arabia bên bờ Biển Đỏ từng đạt khoảng 4,5 triệu thùng mỗi ngày. Trong đó, khoảng 3 triệu thùng được vận chuyển qua eo biển Bab al-Mandeb. Tuy nhiên, dòng chảy này đã sụt giảm mạnh khi mối đe dọa từ Houthi leo thang trong mùa hè.
Johannes Rauball, chuyên gia phân tích dầu thô cấp cao tại Kpler, cảnh báo nếu Houthi mở rộng đe dọa sang tàu thuyền của tất cả các quốc gia, thị trường dầu sẽ chịu thêm cú sốc, nguồn cung bị thắt chặt và giá có thể tiếp tục tăng.
Saudi Arabia tìm đường xuất khẩu thay thế
Saudi Arabia đang nỗ lực duy trì xuất khẩu bằng cách linh hoạt chuyển hướng vận chuyển. Tháng trước, một cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái xuất phát từ Iraq nhằm vào đường ống dẫn dầu Đông - Tây của nước này, tuyến vận chuyển dầu từ khu vực phía đông đến các cảng bên bờ Biển Đỏ.
Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng Iran có thể đứng sau vụ tấn công hồi tháng 9, trong bối cảnh các nhóm vũ trang được Tehran hậu thuẫn hoạt động tại Iraq. Bộ Ngoại giao Iran bác bỏ hoàn toàn cáo buộc này.
Theo truyền thông Mỹ, đường ống Đông - Tây đã được khôi phục sau khi sửa chữa. Trong thời gian tuyến đường gặp sự cố, Riyadh tăng cường xuất khẩu dầu qua eo biển Hormuz với sự hỗ trợ của chiến dịch vận chuyển do quân đội Mỹ triển khai.
Dù vậy, việc chuyển hướng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Nếu cả eo biển Hormuz lẫn eo biển Bab al-Mandeb cùng bị đe dọa, các lựa chọn thay thế sẽ hạn chế, trong khi chi phí vận tải, bảo hiểm và thời gian giao hàng có thể tăng lên.
Khủng hoảng thúc đẩy thay đổi chiến lược năng lượng
Các nền kinh tế châu Á, vốn là những khách hàng lớn của dầu Saudi Arabia, đang chịu ảnh hưởng đáng kể từ tình trạng gián đoạn nguồn cung và giá năng lượng tăng cao. Một số quốc gia đã cắt giảm tiêu thụ nhiên liệu, trong khi Trung Quốc giảm mạnh nhập khẩu dầu bằng cách sử dụng các kho dự trữ chiến lược.
Georg Zachmann, chuyên gia cao cấp tại viện nghiên cứu Bruegel, cho rằng các nước nhập khẩu dầu ngày càng nhận thức rõ sự cần thiết phải giảm tiêu thụ dầu một cách có hệ thống để hạn chế tác động từ những cú sốc bên ngoài. Đây cũng là cách giúp các nền kinh tế tăng khả năng chống chịu trong một thế giới ngày càng khó dự đoán.
Khủng hoảng còn thúc đẩy một số quốc gia Trung Đông nghiên cứu các tuyến xuất khẩu mới thông qua những đường ống dẫn dầu chưa được xây dựng. Những dự án này có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào các eo biển chiến lược, dù cần nguồn vốn lớn và nhiều năm để hoàn thành.
Chuyên gia Rauball nhận định xung đột càng kéo dài, Iran càng có nguy cơ mất dần lợi thế gây sức ép, khi các quốc gia khác tìm cách xây dựng tuyến vận chuyển thay thế.
Trong ngắn hạn, thị trường dầu vẫn phụ thuộc lớn vào khả năng duy trì lưu thông qua eo biển Hormuz và Bab al-Mandeb. Về lâu dài, cuộc khủng hoảng có thể thúc đẩy các nước đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ chiến lược và giảm tiêu thụ dầu nhằm hạn chế nguy cơ từ những biến động địa chính trị.
