Mới giải ngân được 8,73%
Báo cáo giám sát tài chính đầu tư công tính đến ngày 31/10/2026 đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về hiệu suất sử dụng đồng vốn ngân sách. Lũy kế giải ngân vốn ngân sách trung ương năm 2026 của các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) thuộc diện hợp nhất chỉ đạt 1.439 tỷ đồng, tương đương 8,73% dự toán được Thủ tướng Chính phủ giao.
Cụ thể, CTMTQG về phát triển văn hóa mới giải ngân được khoảng 297 tỷ đồng; CTMTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giải ngân 1.141 tỷ đồng. Đáng lo ngại hơn, đối với nguồn vốn 19.691 tỷ đồng từ năm 2025 được phép kéo dài thời gian giải ngân sang năm 2026, đến nay cũng mới chỉ thực hiện được 10.134 tỷ đồng. Gần 10.000 tỷ đồng vốn chuyển nguồn vẫn đang “nằm im” chờ giải ngân trong vỏn vẹn hai tháng cuối cùng của niên độ tài chính.
Gần 10.000 tỷ đồng vốn năm 2025 kéo dài và hơn 91% kế hoạch vốn năm 2026 đang phải chạy đua khốc liệt trong 60 ngày cuối năm.
Nguyên nhân của tỷ lệ giải ngân chậm là do sự chậm trễ trong công tác hoàn thiện hồ sơ dự án và phân bổ kế hoạch trung hạn. Thủ tướng Chính phủ đã giao trước 70.000 tỷ đồng vốn đầu tư công trung hạn 2026-2030 cho các nội dung hợp nhất ban đầu. Với 174.200 tỷ đồng của ba chương trình còn lại, Bộ Tài chính mới nhận đủ phương án của Bộ Y tế (39.200 tỷ đồng) và Bộ Giáo dục và Đào tạo (85.000 tỷ đồng), trong khi phương án 50.000 tỷ đồng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vẫn đang phải tiếp tục chỉnh sửa.
Nhiều dự án dù đã có quyết định giao vốn trên danh nghĩa nhưng vẫn phải quay lại hoàn thiện hàng loạt thủ tục: Phê duyệt báo cáo khả thi, thẩm định môi trường, tổ chức đấu thầu lựa chọn nhà thầu xây lắp. Khi những khâu thủ tục này hoàn tất thì thời gian thi công thực tế trong năm ngân sách hầu như không còn.
Bên cạnh đó, việc thiếu hụt cơ sở dữ liệu gốc và thông tin thống kê theo từng địa bàn khiến việc phân bổ vốn tại nhiều địa phương rơi vào thế lúng túng. Nhiều sở, ngành không có đủ căn cứ số liệu để tính toán định mức, dẫn đến tâm lý chần chừ, đùn đẩy trách nhiệm vì sợ sai sót trong khâu thanh quyết toán.
Phân quyền thực chất đi đôi với kiểm soát
Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn cho biết: Trung ương chỉ đóng vai trò “nhạc trưởng” định hướng chiến lược, xây dựng chuẩn mực kỹ thuật và kiểm tra, giám sát chất lượng sản phẩm đầu ra; toàn bộ quyền chủ động phải được trao mạnh mẽ cho chính quyền địa phương.
Phân cấp, trao quyền không phải là thả nổi mà là phân định rạch ròi trách nhiệm của người đứng đầu địa phương. Cấp xã là nơi gần dân nhất nên chính quyền biết họ đang thiếu gì - thiếu đất sản xuất, thiếu đường giao thông hay thiếu nước sạch. Khi chính quyền cơ sở được chủ động lựa chọn danh mục theo cơ chế khoán gọn theo Nghị định 387/2026/NĐ-CP, việc lồng ghép các nguồn vốn đầu tư công với nguồn đóng góp của cộng đồng sẽ diễn ra linh hoạt hơn rất nhiều.
Ngoài ra, việc sớm đưa vào vận hành phần mềm cơ sở dữ liệu dùng chung và công cụ xử lý vướng mắc trực tuyến trong tháng 12/2026 được kỳ vọng sẽ giải quyết căn bản bài toán thông tin, giúp Bộ Tài chính và các bộ chuyên ngành nắm bắt chuẩn xác từng đồng vốn đang dừng lại ở dự án nào để kịp thời gỡ vướng.
Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn cho rằng, mục tiêu giải ngân vốn đầu tư công không đơn thuần là một chỉ tiêu toán học trên sổ sách kế toán, mà là sinh kế, “cơm ăn áo mặc” và cơ hội vươn lên của hàng triệu hộ gia đình nghèo. Khi tiền chậm vào đời sống, chi phí cơ hội của xã hội sẽ tăng lên, các mục tiêu giảm nghèo bền vững và phát triển hạ tầng văn hóa, giáo dục, y tế cơ sở sẽ bị kéo lùi.
Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu Bộ Tài chính phải hoàn tất rà soát phương án vốn trung hạn trình cấp có thẩm quyền trước ngày 15/11/2026. Các Bộ: Giáo dục và Đào tạo, Y tế, Dân tộc và Tôn giáo cần phối hợp xử lý dứt điểm sự chậm trễ này trước ngày 20/11. Đây chính là “tối hậu thư” cho đợt cao điểm cuối năm. Các địa phương cần tập trung dồn lực thanh toán khối lượng hoàn thành, tháo gỡ vướng mắc mặt bằng và kiên quyết điều chuyển vốn khỏi những dự án chậm tiến độ để dồn cho những công trình cấp bách, bảo đảm từng đồng vốn ngân sách phát huy tối đa giá trị kinh tế - xã hội.
Giải ngân vốn đầu tư công là phép thử lớn về năng lực quản trị công. Bằng cách dỡ bỏ các rào cản thủ tục và trao quyền tự chủ thực chất cho cấp cơ sở, chúng ta mới có thể biến 244.200 tỷ đồng vốn trung hạn thành những đòn bẩy vững chắc kiến tạo diện mạo mới cho nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
