Mỗi câu hát không chỉ chứa đựng nét đẹp trong lối ứng xử nghĩa tình, tinh tế mà còn gửi gắm tâm hồn, cốt cách người Việt. Để tiếng hát ấy mãi trường tồn, việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản và trao truyền tình yêu quan họ cho thế hệ trẻ chính là cách gìn giữ báu vật văn hóa dân tộc cho mai sau.
Giữ lời ca, trao truyền hồn cốt di sản
Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Thúy Hường, người có nhiều năm gắn bó với dân ca quan họ Bắc Ninh chia sẻ, đến nay vẫn chưa có tài liệu khẳng định chính xác thời điểm ra đời của loại hình nghệ thuật này. Những câu chuyện về nguồn gốc quan họ chủ yếu được các thế hệ trước truyền lại. Năm 2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây không chỉ là niềm tự hào mà còn đặt ra trách nhiệm lớn hơn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Hiện nay, phong trào hát quan họ phát triển rộng khắp. Tại Bắc Ninh, bên cạnh các làng quan họ gốc còn có nhiều làng quan họ thực hành với hoạt động sinh hoạt, giao lưu, biểu diễn và học hát sôi nổi. Quan họ cũng lan tỏa đến nhiều tỉnh, thành phố trong nước và cộng đồng người Việt ở nước ngoài thông qua các câu lạc bộ, chương trình giao lưu, biểu diễn. Điều khiến NSND Thúy Hường vui mừng là ngày càng có nhiều trẻ em, thanh thiếu niên tìm đến học hát quan họ. Ngành giáo dục Bắc Ninh đã đưa dân ca quan họ vào trường học thông qua các tiết học ngoại khóa từ tiểu học đến trung học phổ thông. Các em được làm quen với những làn điệu cổ, quan họ đặt lời mới và tham gia các cuộc thi hát dân ca dành cho học sinh.
NSND Thúy Hường và NSƯT Trung Kiên biểu diễn hát Quan họ tại chương trình trải nghiệm văn hóa do sinh viên Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam tổ chức ngày 7/6/2026 tại Hà Nội. Ảnh tư liệu: Khánh Hòa/TTXVN
Ngay tại lớp học của mình, NSND Thúy Hường có những học trò mới 5-7 tuổi đã bắt đầu làm quen với quan họ. Theo chị, dạy hát cho trẻ em đòi hỏi sự kiên trì và phương pháp phù hợp. Các em không chỉ học thuộc lời mà còn phải được hướng dẫn cách hát đúng làn điệu, luyến láy, nhả chữ theo phong cách quan họ, hiểu cách hát và lề lối truyền thống. Nữ nghệ sĩ mong muốn mỗi học trò khi đã học phải hát được, hát đúng và cảm nhận được cái hay, cái đẹp của di sản.
Với 43 năm hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, ngoài biểu diễn, NSND Thúy Hường còn dành nhiều tâm huyết sưu tầm, nghiên cứu những làn điệu cổ ít người biết; hướng dẫn các em nhỏ, liền anh, liền chị tại các câu lạc bộ và nghệ sĩ Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Chị còn dạy hát trực tuyến cho người yêu quan họ ở nước ngoài, xây dựng kênh YouTube mang tên Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Hường để đăng tải các tiết mục biểu diễn, bài hát mộc không có nhạc đệm và video hướng dẫn hát quan họ. Một số video thu hút khoảng 136.000 lượt xem, góp phần lan tỏa tình yêu di sản đến đông đảo công chúng.
Nét đặc sắc của dân ca quan họ trước hết nằm ở lời ca giàu chất thơ, chứa đựng nhiều ý nghĩa nhân văn. Tình yêu, nỗi nhớ, sự thủy chung, cả những lúc hờn giận, trách móc đều được thể hiện tinh tế, kín đáo. Người quan họ thường mượn hình ảnh thiên nhiên, trăng sao, mây trời để gửi gắm tâm tư, tình cảm. Ngay cả những lời trách móc, hờn ghen cũng rất ý nhị, như câu hát: “Người về em dặn người rằng, yêu em xin chớ đứng ngồi với ai”.
Không chỉ có lời ca, văn hóa giao tiếp và lối chơi quan họ cũng tạo nên những giá trị riêng. Người quan họ đề cao sự lịch sự, khiêm nhường, trọng tình nghĩa và tôn trọng nhau. Ngay trong cách xưng hô giữa liền anh, liền chị cũng thể hiện sự tinh tế: liền anh thường tự xưng là em, gọi liền chị là chị, tạo nên sự gần gũi nhưng vẫn trang trọng, ý nhị. Trang phục truyền thống với áo năm thân, yếm đào cùng cách giao tiếp, ứng xử duyên dáng đã góp phần tạo nên không gian văn hóa quan họ đằm thắm, giàu bản sắc.
Những giá trị ấy còn thể hiện qua phong tục đón tiếp bạn hát, sinh hoạt canh hát và giã bạn của người quan họ xưa. Khi khách đến nhà, chủ nhà thường hát những bài mời nước, mời trầu. Chén trà được chuẩn bị cầu kỳ, có khi là trà ướp sen; miếng trầu được têm công phu, thường có hình cánh phượng. Sau đó, hai bên hát những bài xưng danh, giới thiệu quê hương, tiếp đến là các bài hát theo lề lối, giọng vặt và những bài ca về tình yêu đôi lứa.
Một nét đặc biệt trong văn hóa quan họ là tình cảm giao duyên giữa liền anh và liền chị. Khi đã kết bạn, kết chạ, họ dành cho nhau tình cảm yêu mến, thương nhớ, thậm chí có cả tình yêu nam nữ nhưng theo quan niệm, quy ước truyền thống thì không lấy nhau. Tình cảm ấy không hướng đến sự chiếm hữu mà thiên về nỗi nhớ thương, sự thủy chung và mong muốn được gặp lại.
Đặc biệt, phong tục giã bạn là nét đẹp khiến NSND Thúy Hường xúc động. Khi canh hát kết thúc, người quan họ thường hát những bài giã bạn để bày tỏ sự lưu luyến, không muốn rời xa. Có những câu chuyện kể rằng, liền anh và liền chị đưa tiễn nhau hết đầu làng lại quay trở về, tiếp tục tiễn đưa cho đến khi trời sáng mới thực sự chia tay. Những phong tục ấy không chỉ làm nên nét riêng của quan họ mà còn thể hiện tình cảm chân thành, sự trân trọng giữa con người với con người.
Để những giá trị ấy tiếp tục được phát huy, NSND Thúy Hường cho rằng cần có sự quan tâm đồng bộ từ chính sách đến hoạt động đào tạo, truyền dạy và thực hành di sản. Chị đánh giá cao sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có việc ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.
Theo nữ nghệ sĩ, những người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật truyền thống cần tiếp tục nhận được chính sách hỗ trợ, ưu đãi phù hợp. Đây là lĩnh vực có đặc thù riêng, đòi hỏi nghệ sĩ phải trải qua quá trình học tập, rèn luyện, tích lũy kinh nghiệm và cống hiến lâu dài. Vì vậy, cần có những chính sách thiết thực để động viên, khuyến khích nghệ sĩ yên tâm gắn bó với nghề. Cùng với đó, công tác đào tạo, tập huấn và truyền dạy quan họ tại các trường văn hóa, nghệ thuật và địa phương cần được duy trì thường xuyên, tạo điều kiện để các thế hệ tiếp nối được tiếp cận, thực hành di sản.
Nối dài mạch nguồn di sản qua các thế hệ
Nghệ nhân Dương Thị Tiếm, sinh năm 1937, ở thôn Hoài Trung, xã Liên Bão (Bắc Ninh) chia sẻ, việc duy trì sinh hoạt, truyền dạy dân ca quan họ cho thiếu nhi và thế hệ trẻ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ xây dựng lực lượng kế cận mà còn góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của mỗi làng quê.
Theo bà Tiếm, những năm gần đây, phong trào sinh hoạt quan họ tại địa phương ngày càng sôi nổi. Dù không còn thường xuyên trực tiếp tham gia như trước, bà vẫn vui mừng khi thấy các câu lạc bộ, làng quan họ duy trì sinh hoạt đều đặn mỗi tuần một đến hai buổi, tạo điều kiện cho lớp trẻ học hát, luyện tập và giao lưu.
Với tình yêu sâu nặng dành cho quan họ, mỗi khi địa phương tổ chức hoạt động văn nghệ, bà lại thu xếp công việc để đến chung vui cùng mọi người. Theo bà, những buổi sinh hoạt văn nghệ, những làn điệu quan họ không chỉ mang lại niềm vui mà còn gắn kết tình làng nghĩa xóm, giúp mọi người thêm gần gũi, đoàn kết. Điều nghệ nhân mong mỏi nhất là phong trào quan họ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa, nhất là trong thế hệ trẻ; các câu lạc bộ tăng cường giao lưu, biểu diễn, tham gia hội thi với các địa phương để học hỏi, nâng cao chất lượng sinh hoạt, đưa tình yêu quan họ thấm sâu hơn vào đời sống cộng đồng.
Liền anh Dương Đức Thắng thôn Hoài Trung, thuộc xã Liên Bão cho biết, phong trào sinh hoạt quan họ tại các thôn, xã nơi anh sinh sống rất sôi động. Điển hình là Câu lạc bộ Quan họ thôn Hoài Trung, thuộc xã Liên Bão, được thành lập năm 1992 với 8 thành viên. Đến nay, câu lạc bộ có khoảng 48 thành viên, ở nhiều độ tuổi, từ 5 đến 93 tuổi.
Từ năm 2012, câu lạc bộ duy trì lớp quan họ măng non vào dịp hè, mỗi khóa khoảng 3 tháng, thu hút 20-30 em tham gia. Câu lạc bộ còn tích cực giao lưu, hát canh với các đơn vị bạn, biểu diễn tại các sự kiện văn hóa trong và ngoài tỉnh. Nhiều năm qua, câu lạc bộ được ngành văn hóa Bắc Ninh mời tham gia các chương trình quảng bá di sản, kết hợp giới thiệu hiện vật, nét đẹp văn hóa và biểu diễn những làn điệu quan họ truyền thống.
Mỗi khi tiếng hát quan họ cất lên, người nghe không chỉ được thưởng thức những làn điệu mượt mà mà còn được trở về với không gian văn hóa giàu bản sắc, nơi tình người được kết nối bằng sự chân thành và lòng mến khách. Đó cũng là điều những người đang thực hành, gìn giữ quan họ hôm nay mong muốn trao lại cho lớp trẻ, để các em không chỉ biết hát mà còn hiểu, yêu và tiếp nối những giá trị đẹp đẽ đã làm nên sức sống của dân ca quan họ Bắc Ninh.
Giữ gìn quan họ không chỉ là giữ lại những câu hát làm nên hồn cốt vùng Kinh Bắc mà còn là gìn giữ nếp sống trọng nghĩa, trọng tình, cách ứng xử thanh lịch và tâm hồn đẹp của người Việt. Để mai này, những thế hệ nối tiếp vẫn biết nâng niu từng câu ca, trân trọng từng lời hát, để tiếng quan họ mãi ngân vang, nối dài mạch nguồn văn hóa dân tộc và làm say đắm lòng người hôm nay cũng như mai sau.
