Diễn ra từ ngày 28 - 30/5, lễ hội thu hút đông đảo nhân dân địa phương, du khách và các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian tham dự, trải nghiệm không gian văn hóa truyền thống đặc sắc bên dòng sông Cầu.
Lễ hội Vật cầu nước làng Vân được xem là một trong những lễ hội dân gian độc đáo bậc nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ. Điểm nhấn đặc biệt của lễ hội là những trận tranh cầu quyết liệt diễn ra trên sân bùn nước rộng khoảng 200m2 ngay trước đền Vân cổ kính. Sân được đổ đầy nước sạch gánh từ sông Cầu hòa cùng đất tạo thành lớp bùn mịn tượng trưng cho sự màu mỡ, sinh sôi của nền văn minh lúa nước.
Tham gia lễ hội là 16 “quân cầu” được tuyển chọn kỹ lưỡng từ những trai làng khỏe mạnh, có đạo đức tốt của tổ dân phố Yên Viên, chia thành hai đội Giáp thượng và Giáp hạ. Trong tiếng trống hội dồn dập, các quân cầu mình trần, đóng khố truyền thống lao vào tranh cướp quả cầu gỗ mít nặng khoảng 20kg với mục tiêu đưa cầu xuống hố của đối phương. Không chỉ là màn tranh tài thể lực đầy kịch tính, mỗi trận cầu còn tái hiện sinh động tín ngưỡng dân gian cổ xưa gắn với tục thờ Mặt Trời và khát vọng cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp vùng Kinh Bắc.
Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch UBND phường Vân Hà Lê Văn Thiệp nhấn mạnh, Lễ hội Vật cầu nước làng Vân không chỉ là trò chơi dân gian mang tính thượng võ mà còn là kết tinh của chiều sâu lịch sử, tâm thức cộng đồng và khát vọng no đủ của cư dân vùng Kinh Bắc. Trải qua hàng trăm năm, lễ hội đã trở thành một phần đời sống tinh thần của người dân địa phương. Giữa dòng chảy hiện đại, khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, lễ hội vẫn được người dân gìn giữ như “một báu vật thiêng liêng của quê hương”.
Theo ông Lê Văn Thiệp, điểm đặc sắc của lễ hội nằm ở chiều sâu biểu tượng văn hóa. Quả cầu gỗ mít tượng trưng cho mặt trời - nguồn sáng và nguồn sống; sân cầu bùn nước là hình ảnh của ruộng đồng, của sự giao hòa giữa đất, nước, trời và con người. Những quân cầu dầm mình trong bùn nước không chỉ tranh tài mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, thượng võ và sự tôn nghiêm trong nghi lễ truyền thống. Bảo tồn Lễ hội Vật cầu nước làng Vân không chỉ là giữ lại một nghi thức cổ truyền mà còn là giữ lấy hồn cốt quê hương, ký ức của cha ông và bản sắc riêng của Vân Hà trong dòng chảy phát triển hôm nay.
Lễ hội Vật cầu nước làng Vân gắn với huyền tích về Đức Thánh Tam Giang, hai vị tướng Trương Hống và Trương Hát có công giúp vua Triệu Quang Phục đánh đuổi giặc Lương vào thế kỷ VI. Theo dân gian truyền lại, sau chiến thắng, Đức Thánh Tam Giang đã thu phục quỷ dữ tại vùng đầm Dạ Trạch thông qua cuộc đấu vật. Để tưởng nhớ công lao đó, người dân làng Vân tổ chức lễ hội mô phỏng lại trận giao tranh xưa.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc, năm 2022, Lễ hội Vật cầu nước làng Vân được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Năm nay, bên cạnh các trận vật cầu nước diễn ra liên tục trong ba ngày hội, Ban Tổ chức còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa truyền thống như, trình diễn di sản văn hóa phi vật thể, giao lưu văn nghệ quần chúng, biểu diễn của Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Đáng chú ý, địa phương cam kết bảo tồn lễ hội theo hướng giữ nguyên yếu tố gốc, tránh thương mại hóa. Toàn bộ 16 quân cầu đều là người dân địa phương, các nghi lễ truyền thống được thực hiện nghiêm cẩn, sân bùn được chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm bảo đảm an toàn cho các quân cầu, giữ gìn không gian văn hóa linh thiêng của lễ hội.
Theo nhiều người dân địa phương, nét đặc biệt của lễ hội còn nằm ở quan niệm dân gian về “lộc bùn”. Người xem tin rằng, việc bị bùn đất từ sới vật bắn vào người là điềm may mắn, mang lại phúc lộc và bình an trong cả năm. Chính điều này tạo nên không khí sôi động, hào hứng, thu hút đông đảo du khách hòa mình vào lễ hội.
