Những dấu tích xưa của ngôi đình cổ

Nằm trên đường Thống Nhất, phường Thông Tây Hội, cách trung tâm TP Hồ Chí Minh khoảng 12 km, đình Thông Tây Hội là một trong số ít công trình tín ngưỡng ở thành phố còn lưu giữ được nhiều hạng mục kiến trúc cổ có tuổi đời hàng trăm năm.

Vào dịp rằm tháng 8 vừa qua, chúng tôi có dịp đến đình Thông Tây Hội để tìm hiểu về những giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc này. Bên ngoài cổng đình là đường phố đông đúc, nhà cửa san sát, nhưng chỉ cần bước qua cánh cổng, nhịp sống dường như chậm lại. Những mái ngói cũ, hàng cột gỗ, khoảng sân rộng dưới bóng cây tạo nên một không gian yên tĩnh hiếm thấy giữa đô thị sầm uất.

Bà Nguyễn Thị Toàn, người dân ở phường Thông Tây Hội cho biết, nhà bà ở gần đình nên nhiều năm nay, cứ vào ngày rằm hoặc mùng 1, nếu không bận việc, bà lại đi bộ đến đây thắp hương, dâng lễ. “Mỗi lần đến đình, tôi chủ yếu cầu bình an, sức khỏe cho bản thân và gia đình. Với tôi, đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn rất gần gũi, gắn bó với đời sống của người dân trong khu vực”, bà Toàn chia sẻ.

Theo tài liệu về di tích, đình Thông Tây Hội được hình thành từ khoảng năm 1679. Ban đầu, đình được dựng bằng những vật liệu đơn sơ. Đến năm 1883, công trình được xây dựng với kiến trúc như hiện nay. Trải qua nhiều biến động lịch sử và những lần tu bổ, ngôi đình vẫn giữ được phần lớn nét kiến trúc truyền thống. Năm 1998, đình được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Ông Nguyễn Văn Ca, Trưởng Ban Quý tế đình Thông Tây Hội, thành viên Ban Quản lý di tích phường Thông Tây Hội cho biết, một trong những nét đặc sắc của công trình là hệ thống 156 cột gỗ sao tại các hạng mục chánh điện, võ ca và nhà hội sở. Võ ca là nơi xây chầu, hát bội; hội sở là nơi làm việc, tiếp khách và chuẩn bị các nghi thức tế lễ. Chánh điện là không gian quan trọng nhất, gồm hai nếp nhà ghép với nhau theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc”.

Bên trong chánh điện có 48 cột gỗ chia thành 8 hàng, phần lớn bằng gỗ sao, đường kính khoảng 25 - 50 cm. Trên hệ thống kèo, xà là những đường chạm khắc hình đầu rồng, cành mai; các bao lam thể hiện những đề tài quen thuộc như lân - ly - quy - phụng, mẫu đơn - trĩ. Nhiều khám thờ, hoành phi, câu đối vẫn giữ lớp sơn son thếp vàng, tạo nên vẻ trang nghiêm của một ngôi đình cổ.

Trên mái ngói âm dương, hình tượng lưỡng long tranh châu bằng gốm men vẫn nổi bật giữa nền trời. Trong đình còn có các ban thờ Tiền Hiền, Hậu Hiền, anh hùng liệt sĩ, Bạch Mã, Tiên Sư, Phước Đức cùng bia Ông Hổ, bàn thờ Thần Nông, miếu Bà Chúa Xứ…

Theo ông Ca, điều quan trọng nhất trong mỗi lần tu bổ là không làm mất đi kiến trúc nguyên gốc. Những cột bị mối mọt, xuống cấp nếu buộc phải thay vẫn phải chọn vật liệu phù hợp và thực hiện theo kết cấu truyền thống. “Quan điểm của chúng tôi là trùng tu nhưng không làm mất đi cái cũ. Kiến trúc như thế nào thì cố gắng giữ nguyên như vậy, từ hệ thống cột, kèo, rui, mè đến mái ngói”, ông Ca cho biết.

Để ngôi đình tiếp tục “sống” trong đời sống hiện đại

Giá trị của đình Thông Tây Hội hôm nay còn nằm ở chỗ ngôi đình vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng. Hằng ngày, đình mở cửa để người dân và du khách đến tham quan, thắp hương. Qua nhiều thế hệ, bà con vẫn giữ sự trân trọng đối với tiền nhân và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

Đáng chú ý, đại lễ Kỳ Yên vào rằm tháng Tám âm lịch hằng năm vẫn được duy trì với nhiều nghi thức truyền thống như học trò lễ, dâng hương, dâng hoa, dâng rượu, lễ nhạc… Lễ Kỳ Yên là nghi lễ cầu cho “mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an”; trong phần lễ có các nghi thức dâng hương, dâng rượu, dâng trà, đọc văn tế cầu nguyện và cảm tạ các thần Thành Hoàng, Tiền Hiền, Hậu Hiền, Thần Nông, thần Hổ… Dịp này, ban quý tế, ban nghi lễ của nhiều đình ở các nơi cũng về dâng hương, giao lưu, tạo nên một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng rất riêng.

Ông Nguyễn Song Luân, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) phường Thông Tây Hội cho biết, trải qua nhiều thế hệ, đình vẫn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương. Những năm gần đây, người đến đình không chỉ có các bậc cao niên mà ngày càng nhiều người trẻ. Có người đến tìm hiểu lịch sử, kiến trúc; có người mặc trang phục truyền thống chụp ảnh bên mái đình, hàng cột gỗ và khoảng sân xưa. Các đoàn học sinh, sinh viên, thanh niên cũng thường xuyên tìm đến tham quan.

Trong số đó có bạn Nguyễn Thị Phương Thanh, học viên cao học ngành Văn hóa học, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh. Với Thanh, tìm hiểu đình làng cũng là cách bạn lần theo lịch sử hình thành cộng đồng cư dân trên vùng đất Nam Bộ. “Đình làng không chỉ là một thiết chế tín ngưỡng mà còn gắn với quá trình khai phá, định cư và hình thành cộng đồng của người Việt trên vùng đất mới”, Thanh chia sẻ.

Theo Phương Thanh, trong xã hội hiện đại, người trẻ ngày càng có nhiều cơ hội tiếp xúc với những nền văn hóa khác nhau, việc tìm hiểu những không gian văn hóa truyền thống như đình làng càng có ý nghĩa. Qua đó, thế hệ trẻ có thể hiểu thêm lịch sử phong tục, tín ngưỡng cũng như đời sống của cộng đồng qua nhiều thời kỳ.

Còn đối với ông Nguyễn Thế Phiệt, người nghiên cứu, tư vấn về lịch sử đình Thông Tây Hội cho rằng, bảo tồn một ngôi đình không thể chỉ dừng ở việc gìn giữ những gì nhìn thấy được. “Bảo tồn đình làng không chỉ là bảo vệ một công trình kiến trúc cổ mà quan trọng hơn là gìn giữ những giá trị văn hóa, lịch sử và đời sống tinh thần đã được cộng đồng vun đắp qua nhiều thế hệ”, ông Phiệt nói.

Bởi vậy, câu chuyện bảo tồn không chỉ là sửa một mái ngói, thay một cây cột đã mục hay giữ lại một bức hoành phi. Điều quan trọng là làm sao để thế hệ sau hiểu được câu chuyện phía sau những mái ngói, hàng cột ấy và vì sao chúng cần được gìn giữ.

Theo ông Phiệt, bên cạnh giáo dục trong gia đình, nhà trường, có thể tận dụng truyền thông và các nền tảng số để đưa lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng của di tích đến gần hơn với giới trẻ. Số hóa tư liệu cũng là cách giúp người trẻ thuận lợi hơn khi tìm hiểu về ngôi đình và vùng đất nơi mà mình đang sinh sống.

Đây cũng là trăn trở của những người trực tiếp chăm sóc đình. Theo ông Nguyễn Văn Ca, việc chuẩn bị lực lượng kế cận đang được chú trọng. Ban Quý tế đã tập hợp thêm khoảng 10 thành viên để từng bước tìm hiểu lịch sử, nghi thức và công việc chăm sóc di tích.

Về phía chính quyền địa phương, ông Nguyễn Song Luân cho biết, phường đang xây dựng kế hoạch trùng tu, bảo tồn đình, đồng thời lấy ý kiến cơ quan chuyên môn, các bậc cao niên và những người nhiều năm gắn bó với di tích. Quan điểm là quá trình trùng tu phải giữ được nét kiến trúc cổ cùng những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc. Địa phương cũng định hướng kết nối đình với các điểm đến khác, từng bước hình thành tuyến tham quan văn hóa.