Trong bối cảnh đó, việc giữ gìn và phát huy các giá trị tốt đẹp của gia đình không chỉ góp phần củng cố sự gắn kết giữa các thế hệ mà còn tạo nền tảng quan trọng để xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng tới sự phát triển bền vững của đất nước.
Gia đình trước những đổi thay của thời đại
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Ngọc Văn, Hội Xã hội học Việt Nam cho rằng, sự biến đổi của gia đình luôn gắn liền với những thay đổi của đời sống kinh tế - xã hội. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, gia đình là trung tâm của hầu hết các hoạt động từ sản xuất, giáo dục, chăm sóc đến bảo đảm đời sống cho các thành viên. Cuộc sống của mỗi cá nhân gắn chặt với gia đình từ khi sinh ra, trưởng thành cho đến tuổi già.
Tuy nhiên, cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập, nhiều chức năng trước đây do gia đình đảm nhiệm đã được chia sẻ hoặc chuyển giao cho các thiết chế xã hội khác. Nhà trường tham gia nhiều hơn vào giáo dục, các dịch vụ xã hội hỗ trợ chăm sóc trẻ em và người cao tuổi, trong khi Internet và mạng xã hội ngày càng tác động mạnh đến quá trình hình thành nhận thức, lối sống và các mối quan hệ xã hội.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Ngọc Văn, những thay đổi đó thể hiện rõ qua quy mô và cấu trúc gia đình. Nếu trước đây đông con được xem là nguồn lực lao động và là biểu hiện của sự đủ đầy thì hiện nay nhiều gia đình lựa chọn sinh ít con hơn. Mức sinh liên tục giảm trong những năm gần đây cho thấy Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với những thách thức về dân số và nguồn nhân lực. Áp lực về việc làm, thu nhập, nhà ở và chi phí nuôi dạy con cũng đang ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định sinh con của nhiều gia đình trẻ. Cùng với đó, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh chóng khiến trách nhiệm chăm sóc người cao tuổi ngày càng lớn trong khi quy mô hộ gia đình có xu hướng thu hẹp.
Tỷ lệ ly hôn gia tăng phản ánh những thay đổi trong quan niệm hôn nhân cũng như những khó khăn trong việc duy trì sự ổn định của đời sống gia đình hiện đại. Cùng với đó, sự phát triển của Internet, mạng xã hội và các môi trường xã hội hóa ngoài gia đình đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với việc giáo dục, định hướng giá trị cho thế hệ trẻ.
Dù có nhiều thay đổi, gia đình vẫn là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, giáo dục lối sống và truyền thụ các giá trị văn hóa cho mỗi con người. Trong bối cảnh xã hội vận động nhanh và ngày càng đa dạng, vai trò gắn kết các thế hệ, nuôi dưỡng đời sống tinh thần và bồi đắp các giá trị nền tảng của gia đình càng trở nên quan trọng.
Giữ gìn giá trị gia đình, vun đắp nguồn lực con người
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho biết, kết quả khảo sát trên 1.510 hộ gia đình tại Hà Nội, Huế, Đắk Lắk và Cần Thơ cho thấy những giá trị như hiếu thảo, trách nhiệm, chung thủy, yêu thương, hòa thuận và chia sẻ vẫn được người dân đánh giá là nền tảng quan trọng của gia đình Việt Nam hiện nay.
Đáng chú ý, nhóm giá trị về tình cảm gia đình, sự gắn kết giữa các thành viên và trách nhiệm đối với gia đình được lựa chọn với mức độ ưu tiên cao nhất. Điều này cho thấy dù điều kiện sống và cấu trúc gia đình có nhiều thay đổi, nhu cầu giữ gìn mái ấm gia đình và các mối quan hệ thân thuộc vẫn là điểm tựa tinh thần quan trọng đối với nhiều người.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Hoa, những giá trị đó không chỉ có ý nghĩa trong phạm vi gia đình mà còn góp phần hình thành nhân cách, lối sống và ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng và xã hội.
Nhìn từ góc độ phát triển con người, Tiến sĩ Ngô Thị Phương Thảo, chuyên gia tâm lý học, Học viện Kỹ thuật quân sự cho rằng, vai trò của gia đình không chỉ dừng lại ở việc giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống mà còn trực tiếp quyết định chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai. Gia đình chính là môi trường đầu tiên hình thành sức khỏe, năng lực học tập, khả năng giao tiếp, cảm xúc và các giá trị đạo đức của mỗi con người.
Những bài học đầu tiên về tình yêu thương, trách nhiệm, sự tôn trọng và cách ứng xử với cộng đồng đều bắt đầu từ gia đình. Khi trưởng thành, gia đình tiếp tục là nơi tái tạo sức lao động, chia sẻ trách nhiệm chăm sóc và hỗ trợ các thành viên vượt qua khó khăn trong cuộc sống. Đến tuổi già, gia đình vẫn là chỗ dựa quan trọng về vật chất và tinh thần, góp phần duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, già hóa dân số và di cư lao động ngày càng mạnh mẽ, gia đình còn đứng trước yêu cầu mới là giúp các thành viên hình thành năng lực thích ứng, kỹ năng số, khả năng ứng phó với áp lực tâm lý và những biến động của đời sống hiện đại.
Theo Tiến sĩ Ngô Thị Phương Thảo, phát triển con người bền vững không thể tách rời vai trò của gia đình. Những giá trị được hình thành và nuôi dưỡng trong gia đình sẽ tác động trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng và sức chống chịu của xã hội trong tương lai.
Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện chính sách gia đình, cần quan tâm hơn đến nâng cao năng lực làm cha mẹ, giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng số, chăm sóc sức khỏe tinh thần cho trẻ em và thanh thiếu niên, hỗ trợ người cao tuổi cũng như các nhóm dễ bị tổn thương, để gia đình thực sự trở thành nền tảng của phát triển con người trong thời kỳ mới.
