Tuy nhiên, theo các chuyên gia giáo dục, thay vì quay lại những mô hình đã bộc lộ nhiều hạn chế, Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông vẫn cần được duy trì như một kỳ đánh giá trên quy mô quốc gia. Vấn đề đặt ra là tiếp tục hoàn thiện kỳ thi theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ và siết chặt các khâu tổ chức, qua đó nâng cao độ tin cậy, tính công bằng và minh bạch.
Không nên bỏ kỳ thi quốc gia để xét tốt nghiệp bằng học bạ
Thí sinh làm bài thi môn Ngữ văn. Ảnh: Minh Quyết/TTXVN
Trao đổi về vấn đề này, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đỗ Đức Thái, Khoa Toán-Tin, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng, không thể hủy bỏ Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông và chuyển sang hình thức xét học bạ để cấp bằng tốt nghiệp, với hai lý do cơ bản cần được nhìn nhận.
Thứ nhất, đối với một bộ phận không nhỏ học sinh và giáo viên, nếu không thi thì sẽ không học và không dạy. Đây là thực tế cần được tính đến khi xây dựng phương án đánh giá, công nhận tốt nghiệp. Việc bỏ kỳ thi, chuyển hoàn toàn sang xét học bạ có thể làm suy giảm vai trò của một chuẩn đánh giá chung, đồng thời tạo ra những khác biệt lớn trong cách đánh giá giữa các nhà trường, địa phương.
Thứ hai, nếu không có những kỳ thi được tổ chức nghiêm túc, đánh giá trên diện rộng, đặc biệt ở quy mô quốc gia, các nhà quản lý giáo dục sẽ không có được những thông tin đủ tin cậy về thực trạng giáo dục phổ thông trên cả nước và tại từng địa phương.
Từ kết quả kỳ thi, cơ quan quản lý có thể phân tích chất lượng dạy và học ở từng môn, từng vùng miền, từng địa phương. Chẳng hạn, việc phân tích kết quả điểm thi môn Toán trong Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông các năm 2025 và 2026 có thể cung cấp những dữ liệu quan trọng để nhận diện thực trạng dạy học môn Toán tại các trường Trung học Phổ thông.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đỗ Đức Thái, cũng không nên lấy việc tỷ lệ đỗ tốt nghiệp hằng năm ở mức trên 99% làm lý do để đặt câu hỏi về sự cần thiết của kỳ thi. Một dây chuyền sản xuất dù có 99% sản phẩm đạt chuẩn thì khâu kiểm tra sản phẩm đầu ra vẫn không thể bị loại bỏ. Với giáo dục, kỳ thi không chỉ nhằm phân loại học sinh đỗ hay trượt tốt nghiệp, mà còn tạo ra một hệ thống dữ liệu để đánh giá chất lượng và phát hiện những vấn đề bất thường.
Đặc biệt, việc phát hiện những bất thường trong kết quả thi ở một số địa phương cũng là kết quả của quá trình phân tích dữ liệu kỳ thi và công khai, minh bạch các dữ liệu đó. Đây là một trong những giá trị của kỳ thi được tổ chức trên quy mô quốc gia và theo một chuẩn chung.
Từ năm 2025, Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông lần đầu được tổ chức theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Tỷ lệ đóng góp của điểm thi tốt nghiệp trong xét công nhận tốt nghiệp giảm từ 70% xuống 50%, qua đó tạo điều kiện tăng mức độ phân hóa của đề thi.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đỗ Đức Thái nhấn mạnh, những cải cách này cho thấy phương án tổ chức kỳ thi theo hướng vừa xét công nhận tốt nghiệp, vừa cung cấp thông tin phục vụ tuyển sinh là khả thi trong thực tiễn. Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra những hạn chế của mô hình này. Việc xây dựng đề thi chuẩn hóa để đồng thời đáp ứng yêu cầu đánh giá tốt nghiệp và phân hóa năng lực học sinh là nhiệm vụ không đơn giản, đặt ra yêu cầu cao đối với đội ngũ xây dựng ngân hàng câu hỏi và ra đề thi.
Bên cạnh đó, khi kỳ thi có tính cạnh tranh cao, nguy cơ phát sinh tiêu cực trong quá trình tổ chức cũng tăng lên. Những bất cập xảy ra tại Tuyên Quang trong kỳ thi năm nay cho thấy yêu cầu tiếp tục hoàn thiện quy trình tổ chức, tăng cường các biện pháp bảo đảm an toàn, nghiêm túc và minh bạch.
Giáo sư Đỗ Đức Thái cũng cho rằng, không nên vì những bất cập phát sinh trong một kỳ thi mà quay trở lại tình trạng các trường đại học đồng loạt tổ chức các kỳ thi tuyển sinh riêng biệt. Nếu các trường cùng tổ chức kỳ thi riêng theo mô hình truyền thống, thí sinh có thể phải di chuyển nhiều lần, phát sinh chi phí lớn cho gia đình, đặc biệt là học sinh ở vùng sâu, vùng xa. Sự phân mảnh của các kỳ thi cũng có thể tạo ra những bất bình đẳng mới trong tiếp cận cơ hội tuyển sinh.
Mặt khác, các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy do một số trường đại học tổ chức hiện mới tiếp cận được một bộ phận thí sinh. Việc sử dụng các kỳ thi này như phương thức tuyển sinh chủ đạo trên phạm vi toàn quốc vì vậy chưa phải là giải pháp phù hợp với mọi đối tượng học sinh.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đỗ Đức Thái lưu ý, nếu nội dung của một số kỳ thi tuyển sinh đại học vượt quá yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, điều này có thể tạo tác động ngược đến quá trình dạy và học, thúc đẩy học lệch, luyện thi và dạy thêm, học thêm. Vì lợi ích chung của nền giáo dục, các kỳ thi tuyển sinh đại học cũng cần bảo đảm sự thống nhất về định hướng với chương trình giáo dục phổ thông.
Chuẩn hóa, hiện đại hóa để kỳ thi ngày càng tin cậy
Từ góc nhìn quản lý giáo dục đại học, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng, cần phân định rõ chức năng của Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông và hoạt động tuyển sinh đại học.
Theo ông Nguyễn Tiến Thảo, từ năm 2020, Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông không còn là kỳ thi “hai trong một” theo mô hình giai đoạn 2015-2019. Kỳ thi có nhiệm vụ xét công nhận tốt nghiệp; đồng thời đánh giá mức độ đạt chuẩn của học sinh trên diện rộng, cung cấp căn cứ đánh giá chất lượng giáo dục của nhà trường, địa phương và cả nước, theo dõi tác động của chương trình và chính sách giáo dục trên một chuẩn chung.
Ông Nguyễn Tiến Thảo nhấn mạnh, mô hình hiện hành không phải là mô hình tổ chức tuyển sinh đại học bằng điểm Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông. Tuyển sinh là quyền tự chủ của các cơ sở đào tạo. Các trường tự quyết định phương thức, số lượng tuyển sinh, tổ hợp, tiêu chí, điều kiện và điểm trúng tuyển.
Trong khi đó, hệ thống dùng chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo giúp chuẩn hóa dữ liệu, đơn giản hóa thủ tục và hỗ trợ quá trình xét tuyển. Thí sinh đăng ký, điều chỉnh nguyện vọng trên một hệ thống thống nhất. Hệ thống đối sánh dữ liệu, bảo đảm mỗi thí sinh chỉ trúng tuyển vào một nguyện vọng cao nhất đủ điều kiện, qua đó nâng cao độ tin cậy của các phương thức xét tuyển và gắn với trách nhiệm giải trình của các cơ sở đào tạo.
Số liệu năm 2025 cho thấy 50,32% số người nhập học được tuyển chủ yếu bằng kết quả thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông, trong khi kết quả học tập Trung học Phổ thông chiếm 29,24%. Theo ông Nguyễn Tiến Thảo, điều này cho thấy kết quả Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông là nguồn dữ liệu được sử dụng rộng rãi, nhưng không phải nguồn tuyển bắt buộc.
Việc nhiều cơ sở đào tạo có mức cạnh tranh đầu vào cao tiếp tục lựa chọn kết quả Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông là một bằng chứng thực tiễn về mức độ tin cậy, khả năng so sánh và giá trị phân loại của kỳ thi. Đồng thời, các trường vẫn có thể duy trì những phương thức tuyển sinh riêng để đáp ứng yêu cầu chuyên biệt.
Từ thực tiễn tổ chức kỳ thi, yêu cầu hiện nay là tiếp tục hoàn thiện Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông theo hướng chuẩn hóa, hiện đại, đồng thời giảm tối đa những yếu tố có thể dẫn đến sai phạm.
Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đang chỉ đạo rà soát, đánh giá toàn diện việc tổ chức kỳ thi trong giai đoạn vừa qua, trên cơ sở đó tiếp tục hoàn thiện để hướng tới một kỳ thi an toàn, chất lượng và hiệu quả.
Trọng tâm trước hết là hiện đại hóa công tác khảo thí, xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, phân tích độ khó, độ phân biệt và độ tin cậy của câu hỏi, đề thi. Đây là cơ sở để bảo đảm đề thi bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, đồng thời có khả năng đánh giá và phân hóa phù hợp.
Việc tổ chức thi trên máy tính cũng được nghiên cứu, thí điểm theo lộ trình phù hợp, không chuyển đổi đồng loạt khi điều kiện giữa các vùng miền chưa đồng đều. Cùng với đó, trí tuệ nhân tạo có thể được ứng dụng để hỗ trợ phát hiện những bất thường trong phổ điểm, kết quả chấm, quy đổi điểm, điểm chuẩn và hành vi đăng ký bất thường.
Trong tổ chức thi, cần tiếp tục tăng cường phân tách nhiệm vụ, kiểm tra chéo, luân chuyển vị trí nhạy cảm, sử dụng camera và lưu vết điện tử. Các hành vi cố ý can thiệp vào quá trình thi cần được xử lý bằng chế tài đủ sức răn đe.
Nhìn rộng hơn, vấn đề thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông và tuyển sinh đại học là một bài toán phức tạp, đã trải qua nhiều lần cải cách. Mỗi mô hình đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Vì vậy, việc xử lý những bất cập trong kỳ thi cần được đặt trong tổng thể tiến trình đổi mới giáo dục, thay vì chỉ nhìn từ một sự cố để phủ nhận toàn bộ hệ thống.
Duy trì Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông không đồng nghĩa với việc giữ nguyên cách tổ chức cũ. Kỳ thi cần tiếp tục được đổi mới theo hướng gọn nhẹ, giảm áp lực và chi phí xã hội, đồng thời bảo đảm độ tin cậy, tính trung thực, công bằng và khả năng đánh giá đúng năng lực học sinh.
Những bất cập phát sinh trong quá trình tổ chức kỳ thi cần được nhìn nhận như cơ sở để tiếp tục hoàn thiện chính sách và quy trình tổ chức. Kiên trì đổi mới trên cơ sở dữ liệu và bằng chứng, đồng thời tăng cường các giải pháp công nghệ và kiểm soát con người là hướng đi phù hợp để Kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông ngày càng chuẩn hóa, minh bạch và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của nền giáo dục trong giai đoạn mới.