Giải mã Chỉ số PII - Bài cuối: Đột phá về thể chế và đòn bẩy hạ tầng

Để đưa Chỉ số PII từ vị trí thứ 24 lên top 15 cả nước vào năm 2030, Đắk Lắk đang tập trung triển khai một hệ thống giải pháp toàn diện: dùng ngân sách nhà nước kích hoạt nguồn lực tư nhân, mở rộng cơ chế thử nghiệm chính sách (Sandbox), tái cấu trúc hạ tầng kỹ thuật dùng chung và bắt buộc các đề tài nghiên cứu phải xuất phát từ đơn đặt hàng thực tiễn của doanh nghiệp.

Đột phá về thể chế, tài chính mạo hiểm và Sandbox

Trước yêu cầu cấp bách của giai đoạn phát triển mới, Tỉnh ủy, HĐND và UBND tỉnh Đắk Lắk đã xác định rõ mục tiêu đến năm 2030 đưa Chỉ số PII đạt khoảng 50/100 điểm, thuộc top 15 cả nước; tốc độ tăng trưởng đơn đăng ký sáng chế và giải pháp hữu ích đạt 16 - 18%/năm; ươm tạo thành công từ 90 - 120 doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo; hình thành trên 30 doanh nghiệp khoa học công nghệ; trên 40% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo thực chất; nâng tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu của các viện, trường lên tối thiểu 30%.

Khẳng định quyết tâm hành động của ngành, ông Bùi Thanh Toàn, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đắk Lắk nhấn mạnh, ngành Khoa học và Công nghệ đang tập trung để tham mưu UBND tỉnh trình HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết chuyên đề quy định cơ chế tài chính và các chính sách ưu đãi đặc thù cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026 - 2030. Tỉnh kiên quyết chuyển đổi căn bản: ngân sách công không cấp phát cào bằng mà đóng vai trò "vốn mồi" để thu hút vốn tư nhân; mọi nhiệm vụ khoa học công nghệ sử dụng ngân sách bắt buộc phải gắn với địa chỉ ứng dụng và có cam kết bao tiêu của doanh nghiệp.

Hệ thống giải pháp thể chế và tài chính đột phá được Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo tỉnh Đắk Lắk Lê Đăng Pha cụ thể hóa qua các đề xuất chính sách như: Thành lập Quỹ đầu tư Đổi mới sáng tạo liên vùng (mô hình PPP). Quy mô vốn ban đầu khoảng 200 tỷ đồng; trong đó, ngân sách địa phương (ủy thác qua Quỹ Đầu tư Phát triển tỉnh) đóng góp 20% làm "vốn mồi", thu hút 80% vốn đối ứng từ các doanh nghiệp, tập đoàn kinh tế lớn trên địa bàn. Quỹ sẽ vận hành theo cơ chế thị trường, trực tiếp đầu tư vốn cổ phần từ 500 triệu đến 3 tỷ đồng cho các dự án khởi nghiệp sáng tạo vượt qua giai đoạn ươm tạo tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo; trích thưởng thương mại hóa tài sản trí tuệ: Cho phép nhà khoa học, nhóm tác giả nghiên cứu tạo ra công nghệ từ ngân sách nhà nước được hưởng tối thiểu 70% lợi nhuận thu được từ việc cấp quyền sử dụng hoặc chuyển nhượng tài sản trí tuệ. Đây là đòn bẩy kinh tế quyết định để giải phóng sức sáng tạo và gắn kết nhà khoa học với thị trường;

Quỹ sẽ hỗ trợ tài chính đổi mới công nghệ (Innovation Vouchers) như: Cấp trực tiếp, không hoàn lại cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa và hợp tác xã: Gói A (50 triệu đồng) hỗ trợ thiết kế nhận diện thương hiệu, đăng ký nhãn hiệu, mã số mã vạch, truy xuất nguồn gốc Blockchain; Gói B (150 triệu đồng) hỗ trợ kiểm định chất lượng, xây dựng các chứng nhận quốc tế ISO, HACCP, VietGAP, GlobalGAP, Organic; Gói C (300 triệu đồng) hỗ trợ tư vấn chuyển đổi số, tự động hóa dây chuyền sản xuất và mua bản quyền sáng chế công nghệ;

Quỹ mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) như: Thí điểm ba không gian thể chế đặc thù: Sandbox Nông - Lâm nghiệp số, sử dụng thiết bị bay không người lái (UAV) công suất lớn để phun thuốc bảo vệ thực vật, bón phân và tuần tra cháy rừng trên diện tích lớn; Sandbox Kinh tế biển, cấp phép thử nghiệm mô hình lồng nuôi thủy sản bằng vật liệu nhựa HDPE thông minh gắn cảm biến IoT quan trắc môi trường tại vùng biển duyên hải; Sandbox Tín chỉ Carbon và tài chính xanh, xây dựng khung kỹ thuật thử nghiệm đo đạc, báo cáo, thẩm tra để giao dịch tín chỉ carbon từ hơn 743.000 ha rừng của tỉnh.

Tái cấu trúc quy trình R&D và liên kết hạ tầng kỹ thuật dùng chung

Để khắc phục tình trạng nghiên cứu hàn lâm cất ngăn kéo, phương thức quản lý nhiệm vụ khoa học công nghệ của Đắk Lắk đang được tái định hình căn bản từ gốc. Từ kinh nghiệm tập hợp trí thức địa phương, Tiến sĩ Phan Xuân Lĩnh, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Đắk Lắk đề xuất mô hình phối hợp quy trình 6 bước gồm: "Đặt bài toán - Ghép chuyên gia - Tạo giải pháp - Thử nghiệm - Chuyển giao - Nhân rộng". Mỗi bài toán sẽ được quản lý như một hồ sơ đổi mới sáng tạo. Thước đo nghiệm thu đề tài không còn là độ dày của tập báo cáo nghiệm thu, mà là số lượng công nghệ được chuyển giao, doanh thu từ sản phẩm mới và mức độ nâng cao năng suất cho người dân.

Đồng bộ với giải pháp này, tỉnh chủ trương dành ít nhất 40% ngân sách khoa học và công nghệ hằng năm để tài trợ cho các đề tài xuất phát trực tiếp từ "đơn đặt hàng" của doanh nghiệp. Mỗi năm, tỉnh sẽ tổ chức Cuộc thi "Thách thức Đổi mới sáng tạo Đắk Lắk", công bố công khai các bài toán hóc búa của địa phương như: công nghệ xử lý vỏ cà phê, vỏ sầu riêng thành vật liệu sinh học; thiết bị bẫy côn trùng thông minh; công nghệ kho lạnh và logistics cho sầu riêng xuất khẩu. Doanh nghiệp nêu đầu bài, ngân sách tỉnh tài trợ vốn đối ứng tỷ lệ 1:1 cho các giải pháp công nghệ đoạt giải để đưa vào dây chuyền sản xuất.

Cùng với đổi mới cơ chế đặt hàng, bài toán hạ tầng kỹ thuật phân tán cũng được giải quyết dứt điểm thông qua việc đầu tư 4 Phòng thí nghiệm dùng chung (Shared Labs) đạt chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025, bao gồm: Phòng Thí nghiệm 1 (Công nghệ sinh học và chọn tạo giống) đặt tại WASI và Trung tâm Đổi mới sáng tạo, trang bị hệ thống phân tích ADN, chỉ thị phân tử phục vụ nhân giống nuôi cấy mô quy mô công nghiệp; Phòng Thí nghiệm 2 (Chế biến sâu và chiết xuất dược liệu) đầu tư hệ thống cô đặc chân không, sấy thăng hoa, chiết xuất siêu tới hạn để đa dạng hóa sản phẩm từ cà phê, ca cao và dược liệu bản địa; Phòng Thí nghiệm 3 (Kiểm định an toàn thực phẩm và dư lượng) trang bị hệ thống sắc ký khối phổ tiên tiến (LC-MS/MS, GC-MS) kiểm tra nhanh các chỉ tiêu dư lượng khắt khe đạt chuẩn thị trường châu Âu (EUDR), Hoa Kỳ cho sầu riêng, cà phê và thủy sản; Phòng Thí nghiệm 4 (Thử nghiệm IoT và tự động hóa) thử nghiệm cảm biến nông nghiệp, mạch điều khiển thông minh và trạm đo vi khí hậu phục vụ mô hình nông nghiệp chính xác.

Trong sự kết nối không gian sau sáp nhập, Thạc sĩ Lê Bạt Sơn, Trường Đại học Phú Yên nêu phương án tỉnh cần thành lập Phân khu Đổi mới sáng tạo tại Trường Đại học Phú Yên để làm đầu mối kết nối toàn bộ khu vực duyên hải. Vận dụng Điều 45 Luật Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, bố trí cơ chế nhân sự đồng cơ hữu giữa Trung tâm Đổi mới sáng tạo tỉnh và Trường Đại học Phú Yên; tích hợp 3 Vườn ươm Đổi mới sáng tạo hiện có tại phía Đông với một phòng thí nghiệm Living Lab đặt trong khuôn viên trường. Chuỗi liên kết ba khâu khép kín sẽ hình thành: Nghiên cứu tại Living Lab trường đại học - Thử nghiệm tại hệ thống 3 Vườn ươm - Thương mại hóa qua Sàn giao dịch khoa học công nghệ tỉnh. "Mô hình này giải quyết triệt để sự đứt gãy không gian 200 km, đưa công nghệ biển và logistics hội tụ nhịp nhàng với nông nghiệp đại ngàn".

Đổi mới sáng tạo không thể chỉ dừng lại ở các đề án nằm trên bàn giấy của cơ quan quản lý hay những công trình nghiên cứu hàn lâm cất trong ngăn kéo viện, trường. Giá trị thực sự của hệ sinh thái chỉ được khẳng định khi tri thức và công nghệ ngấm sâu vào từng phân xưởng, rẫy cà phê, từng mô hình sản xuất của cộng đồng doanh nghiệp. Tinh thần đó được thể hiện rõ qua thông điệp của Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đỗ Hữu Huy: Chính quyền Đắk Lắk xác định luôn đồng hành, lắng nghe và sẵn sàng chia sẻ rủi ro cùng cộng đồng doanh nghiệp; trong đó, việc chủ động hấp thụ công nghệ mới, ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số là chìa khóa then chốt để doanh nghiệp địa phương bứt phá năng suất và hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ sự thấu hiểu và cam kết của người đứng đầu chính quyền tỉnh đến những đột phá thể chế đang được ngành Khoa học và Công nghệ hoàn thiện, Đắk Lắk đang từng bước tháo gỡ "điểm nghẽn kép" để khơi thông dòng chảy tri thức. Khi Nhà nước kiến tạo bằng cơ chế thử nghiệm, Viện - Trường nghiên cứu từ đơn đặt hàng thực tế và doanh nghiệp mạnh dạn làm chủ công nghệ, mục tiêu đưa Chỉ số PII của Đắk Lắk bứt phá vào top 15 cả nước vào năm 2030 chắc chắn không còn là đích đến xa vời.