Theo Ủy ban châu Âu (EC), việc triển khai hệ thống kiểm tra kỹ thuật số mới, kết hợp cùng hiệp ước di cư sắp có hiệu lực nhằm siết chặt quy trình sàng lọc, đã giúp giảm tải đáng kể áp lực và sự cần thiết của các biện pháp kiểm soát nội địa. Ông Magnus Brunner, Ủy viên phụ trách vấn đề di cư của EU khẳng định: "Khi các điều kiện tiên quyết này đã được đảm bảo, các quốc gia thành viên hoàn toàn có đủ cơ sở để hướng tới việc xóa bỏ dần các chốt kiểm soát tại biên giới nội bộ".
EC đã gửi văn bản khuyến nghị đến một loạt quốc gia bao gồm Áo, Đan Mạch, Pháp, Đức, Italy, Hà Lan, Slovenia, Thụy Điển và cả Na Uy (quốc gia dù không phải thành viên EU nhưng thuộc khối Schengen). EC thừa nhận các biện pháp kiểm soát thời gian qua được thiết lập "xuất phát từ những lo ngại thực tế và chính đáng liên quan đến an ninh và tình hình di cư". Dẫu vậy, cơ quan này đề xuất các nước nên từng bước thay thế mô hình kiểm soát cố định bằng các giải pháp linh hoạt và công nghệ cao bao gồm tổ chức các đợt tuần tra và kiểm tra cảnh sát ngẫu nhiên; ứng dụng công nghệ nhận dạng sinh trắc học di động; triển khai các hệ thống định vị và theo dõi phương tiện tiên tiến.
Về nguyên tắc, tự do đi lại là một trong những cột trụ cốt lõi của không gian Schengen. Các quốc gia thành viên chỉ được phép thiết lập lại các chốt kiểm soát biên giới trong trường hợp khẩn cấp, khi xuất hiện các mối đe dọa trực tiếp đến trật tự công cộng hoặc an ninh quốc gia. Quy định cũng nêu rõ các biện pháp này chỉ mang tính chất đặc biệt và tạm thời, với thời hạn tối đa thông thường không quá 2 năm.
Tuy nhiên, dưới áp lực chính trị từ làn sóng phản đối nhập cư ngày càng tăng, chính phủ nhiều nước châu Âu đã liên tục lạm dụng điều khoản này để siết chặt việc kiểm tra người và phương tiện qua lại. Đức đã duy trì các biện pháp kiểm soát trên ít nhất một phần biên giới của mình gần như liên tục kể từ cuộc khủng hoảng di cư năm 2015. Theo quy định của EC, đối với các biện pháp kiểm tra kéo dài trên 12 tháng, EC bắt buộc phải vào cuộc để thẩm định tính pháp lý và sự cần thiết.
Theo số liệu từ Cơ quan Biên phòng châu Âu, số lượng các vụ vượt biên trái phép vào EU bị phát hiện đã giảm mạnh tới 40% trong 4 tháng đầu năm nay so với cùng kỳ năm ngoái. Bên cạnh đó, hệ thống tự động mới của EU - chuyển đổi từ việc đóng dấu hộ chiếu truyền thống sang đăng ký kỹ thuật số, kết hợp quét khuôn mặt và lấy dấu vân tay - đã chính thức vận hành từ tháng 4 vừa qua, dù bước đầu vẫn gây ra tình trạng ùn ứ cục bộ tại một số sân bay quốc tế.
