Theo truyền thông quốc tế, tại hội nghị thượng đỉnh kết thúc ngày 16/10 ở Brussels, lãnh đạo 27 nước EU yêu cầu EC khẩn trương xây dựng bộ công cụ phòng vệ thương mại mới. Trong đó có đề xuất về cơ chế “phanh khẩn cấp”, cho phép cơ quan này nhanh chóng áp hạn ngạch hoặc thuế quan đối với hàng nhập khẩu.
Các nhà lãnh đạo cũng thông qua thỏa thuận thương mại đạt được tại Bắc Kinh hồi đầu tháng 10, theo đó Trung Quốc tự nguyện đồng ý giảm gần một nửa lượng xe điện xuất khẩu sang châu Âu. Tuy nhiên, các nước thành viên cho rằng nhượng bộ này chưa đủ để giải quyết những vấn đề lớn hơn trong quan hệ thương mại song phương.
EU đang đối mặt với mức thâm hụt thương mại hơn 360 tỷ euro với Trung Quốc trong năm 2026, tương đương khoảng 1 tỷ euro mỗi ngày. Chủ tịch EC Ursula von der Leyen nhiều lần cảnh báo Bắc Kinh rằng tình trạng này không thể kéo dài.
Dù vậy, số liệu mới nhất của EU cho thấy xuất khẩu của Trung Quốc sang khối tiếp tục tăng 25% trong 8 tháng năm 2026. Sức ép đã lan từ ngành ô tô sang hóa chất và máy móc công nghiệp, những lĩnh vực ngày càng dễ bị tổn thương trước làn sóng hàng xuất khẩu Trung Quốc.
Một thập niên trước, EU thâm hụt 71 tỷ euro mỗi năm trong thương mại máy móc công nghiệp với Trung Quốc, nhưng vẫn thặng dư 6 tỷ euro về hóa chất. Hiện nay, thâm hụt máy móc đã tăng lên 206 tỷ euro, còn ngành hóa chất chuyển sang nhập siêu 24 tỷ euro mỗi năm.
Tại hội nghị, Bỉ, Đan Mạch, Pháp và Đức ủng hộ EC nhanh chóng hành động để bảo vệ các lĩnh vực này. Những cuộc điều tra chống bán phá giá đối với hóa chất, dược phẩm và máy móc dự kiến được triển khai trong vài tuần tới. Tua-bin điện gió sản xuất tại Trung Quốc cũng có thể sớm bị điều tra.
Đề xuất mở rộng quyền hạn của EC được nêu trong thư chung ngày 5/10 của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz. Hai nhà lãnh đạo cho rằng EC cần có quyền ngăn hàng hóa tiếp cận thị trường chung châu Âu khi một đối tác thương mại cố tình phớt lờ yêu cầu khôi phục điều kiện cạnh tranh công bằng.
Công cụ này có thể được sử dụng khi lượng hàng nhập khẩu thuộc một nhóm sản phẩm tăng đột biến mà đối tác không có biện pháp xử lý. Đề xuất cũng tính đến trường hợp một nước dùng sức ép, chẳng hạn cắt nguồn cung nguyên liệu thiết yếu, để né tránh đàm phán thực chất về mất cân đối thương mại. Một quan chức Chính phủ Đức giải thích rằng EU cần có khả năng gây thiệt hại tương xứng với tổn thất mà khối phải chịu.
Đề xuất mới có thể mở rộng đáng kể thẩm quyền của EC trong lĩnh vực thương mại. Hiện nay, trước khi áp dụng biện pháp phòng vệ, cơ quan này phải tiến hành điều tra, đưa ra bằng chứng về hành vi cạnh tranh không công bằng và nhận được sự chấp thuận của đa số nước thành viên.
Nếu được thông qua, cơ chế mới sẽ cho phép EC rút gọn thủ tục điều tra và chủ động áp thuế hoặc chặn nhập khẩu đối với một nhóm hàng, không cần chờ các nước thành viên phê chuẩn.
Điều chỉnh này có thể hạn chế các lựa chọn phản ứng của Bắc Kinh, như mở điều tra đối với hàng hóa châu Âu hoặc dùng ưu đãi kinh tế để vận động từng nước thành viên EU phản đối biện pháp của EC.
Các nhà phân tích cho rằng lo ngại về khả năng EC được trao thêm quyền hạn là lý do chính khiến Trung Quốc chấp nhận nhượng bộ hiếm thấy về xuất khẩu xe điện. Bắc Kinh có thể đã kỳ vọng thỏa thuận này sẽ giúp khép lại tranh luận về các biện pháp thương mại cứng rắn hơn. Tuy nhiên, nhượng bộ đó lại củng cố niềm tin của các nước EU rằng đề xuất “phanh khẩn cấp” đã khiến Trung Quốc lùi bước, qua đó có thể thúc đẩy khối tiếp tục gây sức ép.
Dù vậy, quyết tâm hành động chưa đồng nghĩa với thống nhất về cách thực hiện. Các nền kinh tế lớn của EU ủng hộ đề xuất, nhưng nhiều chính phủ có thể do dự trước việc trao cho EC quyền đưa ra quyết định thương mại quan trọng mà không cần tham vấn, phê chuẩn trước.
Phạm vi áp dụng cũng là vấn đề nhạy cảm. Các quan chức EU tránh nêu cụ thể quốc gia mà cơ chế này hướng tới, bởi một quy định chỉ nhắm vào Trung Quốc sẽ khó được bảo vệ về mặt pháp lý tại Tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Quy định như vậy cũng có thể gây khó xử cho những nước châu Âu muốn duy trì quan hệ hữu hảo với Bắc Kinh.
Hiện đề xuất chưa có văn bản pháp lý, điều kiện kích hoạt hay phạm vi được thống nhất. EC dự kiến trình phương án trước cuối năm 2026, nhưng ngay cả khi được thông qua, giới quan sát tại Brussels cho rằng quyền hạn mới có thể phải đến nửa cuối năm 2027 mới được đưa vào sử dụng.
Trong khi đó, sức ép chính trị tại châu Âu tiếp tục gia tăng. Ngày 7/10, Nghị viện châu Âu thông qua nghị quyết coi chính sách công nghiệp của Trung Quốc là mối đe dọa sống còn đối với EU, với 454 phiếu thuận, 86 phiếu chống và 110 phiếu trắng.
