Nghiên cứu vật lý ở Việt Nam ngày càng phát triển đa dạng, có sự kết hợp giữa lý thuyết, mô phỏng và thực nghiệm, đồng thời tăng cường liên kết với các ngành khoa học và công nghệ khác là nội dung được các chuyên gia đề cập tại hội thảo khoa học “Những tiến bộ trong nghiên cứu và ứng dụng vật lý hiện đại” nhân Ngày Vật lý Việt Nam 6/11 và kỷ niệm 60 năm thành lập Hội Vật lý Việt Nam (1966 - 2026) do Hội Vật lý Việt Nam tổ chức ngày 6/11, tại Hà Nội.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Liêm, Chủ tịch Hội Vật lý Việt Nam khẳng định, nền vật lý Việt Nam đang tiến những bước vững chắc khi hướng mạnh vào việc chế tạo vật liệu tiên tiến, phát triển thiết bị và làm chủ công nghệ để ứng dụng trực tiếp vào công nghiệp, y tế, năng lượng cũng như bảo vệ môi trường. Song song với đó, việc phổ biến tri thức khoa học, đổi mới sáng tạo trong đào tạo và ươm mầm các tài năng trẻ tiếp tục là kim chỉ nam để xây dựng nguồn nhân lực vững mạnh cho tương lai.
Bàn về công nghệ lượng tử, Phó Giáo sư Trần Minh Tiến, Viện Vật lý, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, trước xu thế toàn cầu, Việt Nam xác định công nghệ lượng tử không chỉ là nghiên cứu khoa học thuần túy mà là chiến lược quốc gia nhằm bảo vệ an ninh thông tin, chủ quyền số và hạ tầng trọng yếu. Theo đó, quan điểm chỉ đạo cốt lõi chính là: Đi sớm về nhận thức (chuẩn bị chuyển đổi mật mã hậu lượng tử - PQC); đi chắc về nền tảng (phát triển khoa học cơ bản và đào tạo nhân lực đa ngành) và đi đúng vào khâu tạo năng lực thực chất (gắn với bài toán cụ thể, tránh đầu tư dàn trải, mua sắm thiết bị rời rạc).
Nhằm phát triển công nghệ lượng tử, Phó Giáo sư Trần Minh Tiến đề xuất thực hiện 4 trụ cột công nghệ ưu tiên: Bảo mật và truyền thông lượng tử; Cảm biến và đo lường chính xác; tính toán và mô phỏng lượng tử; vật liệu lượng tử và linh kiện phụ trợ. Cùng với đó, theo Phó Giáo sư Trần Minh Tiến, giải pháp trọng tâm cần xây dựng Trung tâm quốc gia về công nghệ lượng tử (do Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ trì) nhằm điều phối nghiên cứu, vận hành hạ tầng dùng chung và làm đầu mối hợp tác quốc tế. Đồng thời, phát triển đồng bộ nguồn nhân lực chuyên sâu, hạ tầng thử nghiệm và hoàn thiện hành lang pháp lý thương mại hóa.
Chia sẻ nghiên cứu cơ bản và ứng dụng trong lĩnh vực vật lý bán dẫn và quang điện tử quang tử, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Lâm, Trưởng khoa Khoa Vật lý kỹ thuật, Đại học Bách Khoa Hà Nội cho rằng, các hướng nghiên cứu cơ bản và ứng dụng trọng tâm liên quan đến lĩnh vực này thường được nhìn nhận qua các nội dung cốt lõi: Nghiên cứu cơ bản về vật liệu và cấu trúc nano, tập trung làm rõ các đặc trưng lý - hóa của màng mỏng, hệ vật liệu bán dẫn kích thước nano, hiện tượng lượng tử và tương tác trên bề mặt/giao diện. Ứng dụng trong vi điện tử và quang điện tử, phát triển các linh kiện điện tử mật độ cao, cảm biến, các thiết bị chuyển đổi năng lượng và quang tử dựa trên nền tảng vật liệu bán dẫn tiên tiến. Cụ thể, trong nghiên cứu phát triển các thiết bị và giải pháp chiếu sáng ứng dụng trong sinh học và nông nghiệp; nghiên cứu phát triển thiết bị Laser/LED ứng dụng cho thẩm mỹ, trị liệu, chăm sóc sức khỏe…
Tại hội thảo, các chuyên gia cùng thảo luận về những vấn đề như: Từ học, đất hiếm và ứng dụng; vật lý hạt nhân và điện hạt nhân; vật lý lượng tử và công nghệ lượng tử, khoa học vật liệu và ứng dụng; vật lý thiên văn, vũ trụ và năng lượng cao; vật lý kỹ thuật, lý sinh và công nghệ chiến lược…Từ đó, các chuyên gia đề xuất đào tạo liên ngành Chương trình vật lý y khoa, kỹ thuật y sinh, lý sinh tính toán; tích hợp AI và khoa học dữ liệu; thúc đẩy hạ tầng nghiên cứu dùng chung; cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và liên kết Viện - Trường - Doanh nghiệp…
Phát biểu tại buổi lễ, Giáo sư, Viện sĩ Châu Văn Minh, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cho biết, ngày 15/8/1966, Hội Vật lý Việt Nam chính thức được thành lập theo Quyết định số 254-NV của Bộ Nội vụ, xuất phát từ tầm nhìn chiến lược và tâm huyết của các nhà khoa học tiền bối xuất chúng như: cố Giáo sư Tạ Quang Bửu, cố Giáo sư Ngụy Như Kon Tum…Ngay từ khi mới thành lập, giới vật lý nước nhà đã kiên cường vượt qua muôn vàn khó khăn, thiếu thốn trong thời gian chiến tranh để vừa duy trì giảng dạy, đào tạo lực lượng, vừa mang tri thức vật lý phụng sự Tổ quốc. Đặc biệt, ngày 26/3/1983, Hội Vật lý Việt Nam vinh dự là một trong 15 hội thành viên sáng lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
Giáo sư, Viện sĩ Châu Văn Minh khẳng định, trong các ngành khoa học cơ bản, vật lý chính là nền tảng cốt lõi cho phát triển các công nghệ chiến lược quốc gia, do đó, Hội Vật lý Việt Nam cần tiếp tục tiên phong trong các hướng nghiên cứu đột phá; phát huy trí tuệ trong tư vấn, phản biện; nuôi dưỡng và thu hút nhân tài; kết nối hiệu quả mạng lưới trí thức vật lý Việt Nam ở trong và ngoài nước.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Liêm, Chủ tịch Hội Vật lý Việt Nam cho biết, bước vào giai đoạn phát triển mới của đất nước dựa trên khoa học công nghệ, vai trò của vật lý càng trở nên quyết định hơn. Vì vậy, Hội Vật lý Việt Nam xác định tập trung nguồn lực vào các công nghệ chiến lược, phát triển lực lượng nghiên cứu chuyên sâu về công nghệ bán dẫn, công nghệ lượng tử, vật liệu năng lượng mới, vật lý hạt nhân và điện hạt nhân, vật liệu từ, đất hiếm, vật liệu thiên nhiên, vật lý y - sinh và ứng dụng AI trong vật lý,... Hội Vật lý Việt Nam đã phát triển tổ chức và số hóa quản trị, cụ thể đến năm 2026, mạng lưới của Hội đã có 11 phân hội chuyên ngành toàn quốc, cùng với 34 Hội và chi Hội cơ sở tại các viện nghiên cứu, trường đại học lớn, các địa phương.
Đồng thời, Hội tiếp tục thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu trình độ cao, đóng góp thành tích công bố và sở hữu trí tuệ trong nước và quốc tế. Hội sẽ luôn đồng hành và hỗ trợ Bộ Khoa học và Công nghệ trong các hoạt động chuyên gia, tham gia các tổ công tác xây dựng định hướng ưu tiên phát triển nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu vật lý, cũng như các chương trình quốc gia liên quan.
Khẳng định những thành tựu và vị thế quốc tế của ngành Vật lý Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng, việc duy trì, phát triển hạ tầng và năng lực nghiên cứu cơ bản của ngành Vật lý hạt nhân truyền thống là nhiệm vụ cốt lõi không thể tách rời. Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái cũng thẳng thắn nhìn nhận thách thức về khoảng trống thế hệ kế cận hiện nay. Để giải quyết bài toán này và thực hiện các nhiệm vụ lớn của đất nước, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái đề xuất thiết lập mạng lưới phối hợp sâu rộng không chỉ giữa Hội Vật lý Việt Nam và Viện Hàn lâm mà còn mở rộng với các Đại học Quốc gia, Đại học Bách khoa Hà Nội và các cơ sở nghiên cứu khác. Đồng thời, mong muốn các thế hệ nhà khoa học đi trước tiếp tục đồng hành, dẫn dắt và nâng đỡ thế hệ trẻ để cùng vượt qua thách thức, đưa ngành Vật lý và khoa học nước nhà phát triển bền vững.
Cũng tại buổi lễ, Hội Vật lý Việt Nam đã vinh dự đón nhận Cờ thi đua của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và Hội đã trao tặng Giải thưởng đặc biệt cho những nhà khoa học đóng góp xuất sắc trong các công tác của Hội.
