Đường sắt tốc độ cao được xác định là tổ hợp công nghệ công nghiệp quy mô lớn, mở hướng hình thành năng lực công nghiệp hạ tầng thế hệ mới cho Việt Nam, hướng tới làm chủ năng lực công nghiệp nội địa.
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, lý do đưa công nghệ đường sắt tốc độ cao vào danh mục công nghệ chiến lược vì đáp ứng các tiêu chí tại khoản 2 Điều 5 Luật Công nghệ cao, phù hợp với định hướng lựa chọn các công nghệ có khả năng tạo động lực tăng trưởng mới, góp phần hình thành năng lực công nghiệp quốc gia và nâng cao tính tự chủ trong những lĩnh vực hạ tầng then chốt.
Khác với cách tiếp cận trước đây chỉ xem đường sắt tốc độ cao là một dự án giao thông, lần này công nghệ này được nhìn nhận như một tổ hợp công nghệ công nghiệp quy mô lớn. Hệ sinh thái công nghệ bao gồm kết cấu tuyến, ray, slab track (đường ray không ba lát), phương tiện, tín hiệu điều khiển, điện khí hóa, thông tin và vận hành khai thác.
Theo đánh giá Bộ Khoa học và Công nghệ, việc xác lập công nghệ đường sắt tốc độ cao là công nghệ chiến lược sẽ tạo cơ sở định vị rõ các lớp công nghệ cần từng bước làm chủ, gắn với các siêu dự án quốc gia và nhu cầu phát triển ngành công nghiệp đường sắt nội địa.
Điểm đáng chú ý là định hướng này thể hiện tư duy phát triển mới: công nghệ phải đi cùng các dự án hạ tầng quy mô lớn để tạo ra năng lực sản xuất trong nước, thay vì chỉ nhập khẩu thiết bị và công nghệ hoàn chỉnh.
Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy các dự án đường sắt tốc độ cao và hiện đại hóa hạ tầng đường sắt đô thị, việc đưa lĩnh vực này vào danh mục công nghệ chiến lược được đánh giá là bước chuẩn bị từ sớm, nhằm tích lũy năng lực công nghiệp và công nghệ nội địa.
Bản thuyết minh cũng cho rằng, đây là lĩnh vực có khả năng hình thành nhiều nhóm sản phẩm chiến lược như phương tiện đường sắt, hệ thống tín hiệu điều khiển, thiết bị thông tin, ray, tà vẹt và đường ray không ba lát.
Xét về cấu trúc kỹ thuật của danh mục, việc bổ sung “Công nghệ đường sắt tốc độ cao” như một nhóm độc lập được đánh giá là phù hợp, bởi đây là tổ hợp công nghệ có ranh giới kỹ thuật, chuỗi sản phẩm và hệ sinh thái triển khai đủ lớn, không thể chỉ phân tán trong các nhóm cơ khí, vật liệu hay hạ tầng giao thông thông thường.
Theo định hướng ưu tiên phát triển, công nghệ này thuộc Nhóm 02, nhóm công nghệ nền tảng gắn với hạ tầng chiến lược, có chu kỳ đầu tư dài, yêu cầu tiêu chuẩn kỹ thuật cao nhưng có ý nghĩa lớn đối với mục tiêu tự chủ công nghiệp và tạo động lực tăng trưởng mới.
Hiện nay, Việt Nam chưa làm chủ đầy đủ các công nghệ cốt lõi trong lĩnh vực này. Vì vậy, việc ưu tiên từ sớm được xem là cần thiết để từng bước tích lũy năng lực ở các phân đoạn phù hợp, tiến tới tham gia sâu hơn vào chuỗi công nghiệp đường sắt hiện đại trong tương lai.
