Bên cạnh mục tiêu đánh giá toàn diện năng lực học sinh, các chuyên gia, giáo viên cho rằng, cần cân nhắc khả năng phát hiện năng khiếu chuyên biệt, tính công bằng và lộ trình áp dụng, nhất là đối với học sinh lớp 9 đang chuẩn bị cho kỳ tuyển sinh năm 2027. Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định sẽ tiếp tục đánh giá tác động, đặt quyền lợi học sinh lên hàng đầu.
Cần đánh giá đầy đủ tác động của phương thức tuyển sinh mới
Theo dự thảo, phương thức tuyển sinh vào trường Trung học phổ thông chuyên được định hướng chuyển sang tuyển sinh theo ba khối gồm: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Thay vì xác định môn chuyên ngay khi tuyển sinh đầu cấp, học sinh sẽ được tư vấn, lựa chọn môn học chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10.
Đánh giá về định hướng này, thầy Nguyễn Văn Thuỳ, Khoa Toán - Tin học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, đổi mới tuyển sinh theo hướng đánh giá toàn diện năng lực học sinh, phù hợp với Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là mục tiêu tích cực. Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học đo lường giáo dục và phát triển năng khiếu, phương án tuyển sinh theo khối còn những bất cập cần xem xét thận trọng.
Theo thầy Nguyễn Văn Thuỳ, việc áp dụng điểm chuẩn chung cho toàn khối có nguy cơ đánh đồng năng lực học tập toàn diện với năng khiếu chuyên biệt. Học sinh có tư duy Toán học vượt trội nhưng không nổi trội ở các môn khác có thể gặp bất lợi so với học sinh học đều các môn. Tương tự, học sinh có năng khiếu đặc biệt về Vật lý, Hóa học, Sinh học hoặc Tin học có thể không đạt kết quả cao ở bài thi Toán nâng cao; học sinh giỏi Lịch sử, Địa lý cũng có thể bị hạn chế bởi yêu cầu của bài thi Ngữ văn nâng cao.
Bên cạnh đó, bài thi đánh giá năng lực đọc hiểu Khoa học tự nhiên hoặc Khoa học xã hội, với nội dung dựa trên yêu cầu cần đạt của chương trình Trung học cơ sở, khó thay thế việc đánh giá năng lực chuyên sâu của từng môn học, nhất là tư duy thuật toán, năng lực thực nghiệm và giải quyết vấn đề phức hợp.
Việc lùi thời điểm lựa chọn môn chuyên sâu đến cuối học kỳ I lớp 10 cũng có thể ảnh hưởng đến mục tiêu phát hiện sớm, bồi dưỡng học sinh năng khiếu, đồng thời gây khó khăn cho công tác tổ chức của nhà trường. Khi không xác định chỉ tiêu theo từng môn chuyên ngay từ đầu, có thể xảy ra tình trạng học sinh tập trung đăng ký một số môn, dẫn đến mất cân đối về đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất. Nếu phải tổ chức thêm kỳ sàng lọc nội bộ, áp lực thi cử có nguy cơ kéo dài.
Thầy Nguyễn Văn Thuỳ cũng lo ngại việc quy định cứng phương thức tuyển sinh theo khối có thể hạn chế quyền tự chủ của các trường chuyên và gia tăng chênh lệch cơ hội giữa học sinh các vùng miền. Từ đó, thầy kiến nghị trước mắt duy trì phương thức tuyển sinh theo môn chuyên, đồng thời tổ chức đánh giá tác động trên cơ sở dữ liệu thực tiễn trước khi quyết định thay đổi. Việc đổi mới cần tập trung cải tiến đề thi môn chuyên theo hướng đánh giá tư duy khoa học, năng lực thực nghiệm và giải quyết vấn đề sáng tạo. Các bài thi đánh giá năng lực mới phải được chuẩn hóa, thực nghiệm để kiểm chứng độ tin cậy, khả năng phân hóa và tính công bằng.
Theo thầy Nguyễn Văn Thuỳ, mọi điều chỉnh chính sách tuyển sinh cần dựa trên bằng chứng khoa học, có lộ trình chuyển tiếp công bố trước ít nhất ba năm và bảo đảm quyền tự chủ chuyên môn của các trường chuyên.
Ở góc độ giáo viên trực tiếp giảng dạy học sinh lớp 9, cô Nguyễn Thị Bích Trang, giáo viên lớp 9, Trường Trung học cơ sở - Trung học phổ thông Lương Thế Vinh (Hà Nội) cho rằng, phương án đổi mới tuyển sinh có những điểm tích cực, phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại, khi học sinh không chỉ phát triển kiến thức chuyên sâu ở một môn học mà còn cần có khả năng tổng hợp kiến thức và tư duy liên môn. Tuy nhiên, mục tiêu quan trọng của trường chuyên vẫn là phát hiện, tuyển chọn những học sinh có năng lực, năng khiếu đặc biệt nổi trội ở từng môn học. Vì vậy, nếu áp dụng phương thức tuyển sinh theo khối khi chưa được nghiên cứu, đánh giá đầy đủ, có thể bỏ lỡ những học sinh thực sự xuất sắc ở một môn chuyên nhưng không có kết quả học tập đồng đều ở tất cả các môn.
Đặc biệt, cô Nguyễn Thị Bích Trang bày tỏ lo ngại về tác động của việc thay đổi phương thức tuyển sinh đối với học sinh đang học lớp 9. Theo cô, để chuẩn bị cho kỳ thi vào trường chuyên, nhiều học sinh đã dành thời gian, công sức và tâm huyết trong một quá trình dài, với định hướng học tập, ôn luyện theo phương thức tuyển sinh hiện hành. Nếu thay đổi đột ngột, các em sẽ phải điều chỉnh kế hoạch học tập trong thời gian ngắn, dễ dẫn đến tâm lý hoang mang, lo lắng và áp lực.
“Đằng sau một sự đổi mới không chỉ là việc thay đổi đề thi mà còn là những kỳ vọng, ước mơ và tương lai của hàng nghìn học sinh”, cô Nguyễn Thị Bích Trang chia sẻ.
Quyền lợi học sinh phải được đặt lên hàng đầu
Trước những băn khoăn về phương án tuyển sinh mới, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, quan điểm của Bộ là đổi mới phương thức tuyển sinh phải bảo đảm quyền được học tập, cơ hội dự tuyển và sự chuẩn bị chính đáng của học sinh. Đối với những học sinh lớp 9 đang học tập, ôn luyện theo phương thức tuyển sinh hiện hành, mọi thay đổi liên quan đến kỳ tuyển sinh năm 2027 cần được cân nhắc thận trọng, thông tin rõ ràng và có đủ thời gian để các em thích ứng.
Theo ông Thái Văn Tài, định hướng tuyển sinh theo khối chuyên nhằm mở rộng căn cứ đánh giá, nhận diện những học sinh có nền tảng kiến thức, năng lực tư duy và tiềm năng phát triển trong một lĩnh vực, thay vì chủ yếu dựa vào kết quả của một bài thi môn chuyên. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc lựa chọn những học sinh giỏi đồng đều tất cả các môn hoặc xem nhẹ năng khiếu chuyên biệt.
Theo phương án dự thảo, khối Khoa học tự nhiên có ba bài thi gồm Toán nâng cao, Ngữ văn và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn nâng cao, Toán và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ gồm Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ mà học sinh đăng ký. Các bài thi nâng cao và ngoại ngữ được tính hệ số tối thiểu là 2, các bài thi còn lại tính hệ số 1.
Các bài đánh giá năng lực đọc hiểu được thiết kế trên nền tảng chương trình Trung học cơ sở, không yêu cầu kiến thức chuyên sâu của từng môn học. Theo ông Thái Văn Tài, cách thiết kế này hướng tới đánh giá nền tảng tư duy và khả năng tiếp nhận, xử lý thông tin khoa học, đồng thời vẫn dành trọng số đáng kể cho năng lực có tính định hướng của từng khối.
Một điểm mới khác là học sinh được tư vấn, lựa chọn môn học chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10; bắt đầu học các chuyên đề định hướng từ học kỳ II và học chuyên sâu theo môn đã lựa chọn từ lớp 11. Trong quá trình học tập, học sinh có thể được xem xét điều chỉnh môn chuyên sâu phù hợp với năng lực, sở thích và định hướng phát triển.
Dự thảo cũng tiếp tục quy định việc phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh có năng lực, năng khiếu đặc biệt nổi trội để tham gia các đội tuyển học sinh giỏi quốc gia, quốc tế. Vì vậy, theo ông Thái Văn Tài, đổi mới tuyển sinh theo khối không có nghĩa là thu hẹp cơ hội phát triển của học sinh có năng khiếu chuyên biệt.
Tuy nhiên, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông cho rằng, việc áp dụng điểm chuẩn chung theo khối có nhận diện đầy đủ các dạng năng khiếu khác nhau hay không cần tiếp tục được phân tích, đánh giá trên cơ sở thực tiễn và ý kiến chuyên gia. Bộ sẽ nghiên cứu, tiếp thu góp ý để hoàn thiện cấu trúc bài thi, cách tính điểm, phương thức tuyển chọn và cơ chế phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu trong quá trình học tập.
Liên quan đến lộ trình triển khai, ông Thái Văn Tài cho biết, dự thảo đang đưa ra phương án áp dụng từ năm học 2027 - 2028 đối với các trường đủ điều kiện; những trường chưa đáp ứng yêu cầu được tiếp tục thực hiện theo quy định hiện hành đến năm học 2028 - 2029.
Việc xác định thời điểm áp dụng phải căn cứ vào điều kiện thực tế của từng trường, bao gồm đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên; chương trình, kế hoạch giáo dục; cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh. Trong đó, cần đánh giá khả năng tổ chức dạy học theo khối và môn chuyên sâu, triển khai hoạt động nghiên cứu, thực hành, học tập liên môn, đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch thông tin tuyển sinh.
Ông Thái Văn Tài nhấn mạnh, việc có hai mốc thời gian không đồng nghĩa với thiếu thống nhất. Các trường phải tuân thủ mục tiêu, nguyên tắc và quy định chung, trong khi thời điểm triển khai có thể linh hoạt theo điều kiện thực tế, gắn với trách nhiệm và cơ chế giám sát. Đặc biệt, đối với khả năng áp dụng ngay trong kỳ tuyển sinh năm 2027, Bộ sẽ tiếp tục đánh giá tác động, mức độ chuẩn bị của học sinh và điều kiện tổ chức thực tế.
“Chúng tôi không đặt mục tiêu phải thay đổi bằng được ngay trong kỳ tuyển sinh năm 2027. Nếu việc áp dụng ngay có nguy cơ gây xáo trộn, chưa bảo đảm sự chuẩn bị cần thiết hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi của học sinh thì phải nghiên cứu phương án chuyển tiếp phù hợp hơn. Quyền lợi của học sinh phải được đặt lên hàng đầu”, ông Thái Văn Tài khẳng định.
Theo Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, điều quan trọng nhất là phương thức tuyển sinh mới phải thực sự nâng cao chất lượng phát hiện, bồi dưỡng nhân tài, mở rộng cơ hội phát triển năng lực của học sinh, không tạo thêm rào cản đối với những em có năng khiếu nổi trội.
