Nằm trên sườn núi Đuổm, giữa không gian cảnh quan đặc trưng của vùng trung du Thái Nguyên, Đền Đuổm từ lâu là điểm đến linh thiêng, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân Phú Lương và du khách thập phương. Đây là nơi thờ Đức Thánh Đuổm, tức danh tướng Dương Tự Minh, nhân vật lịch sử có nhiều công lao với vùng đất Phú Lương xưa.
Theo tư liệu lịch sử, Dương Tự Minh là người dân tộc Tày, quê ở Quan Triều, phủ Phú Lương, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên. Ông sống vào cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII, từng giữ vai trò thủ lĩnh phủ Phú Lương dưới triều Lý. Với tài thao lược và uy tín trong cộng đồng các dân tộc vùng Việt Bắc, ông có công trấn giữ vùng biên cương phía Bắc, dẹp loạn, bảo vệ cuộc sống bình yên cho nhân dân, đồng thời tổ chức khai khẩn ruộng đất, phát triển sản xuất và củng cố khối đoàn kết các dân tộc.
Tương truyền, núi Đuổm là nơi Dương Tự Minh sinh sống trong những năm cuối đời. Sau khi ông mất, nhân dân tôn ông là Đức Thánh, lập đền thờ để tưởng nhớ công lao. Qua nhiều triều đại phong kiến, ông được ban sắc phong là “Thượng đẳng thần”. Đền thờ Đức Thánh Đuổm, hay Đền Đuổm, vì thế không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn là biểu tượng tri ân đối với bậc danh tướng có công bảo vệ biên cương Tổ quốc.
Quần thể Đền Đuổm gồm nhiều hạng mục có giá trị kiến trúc và tâm linh như đền Thượng, đền Trung, đền Hạ, đình Niêng, lầu chuông, lầu trống, cổng tam quan và hệ thống sân, đường dẫn lên đền. Trong đó, đền Trung thờ Đức Thánh Đuổm cùng thân phụ, thân mẫu; đền Hạ thờ hai phu nhân của ông là công chúa Diên Bình và công chúa Thiều Dung; đền Thượng thờ Mẫu Thượng Ngàn. Sự phân bố các hạng mục theo thế núi tạo nên không gian thờ tự hài hòa với cảnh quan tự nhiên, vừa trang nghiêm, vừa gần gũi với tín ngưỡng dân gian vùng Việt Bắc.
Năm 1993, Đền Đuổm được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa, danh thắng quốc gia. Lễ hội Đền Đuổm, diễn ra vào ngày 6 tháng Giêng hằng năm, cũng là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng quan trọng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách đến dâng hương, chiêm bái, tìm hiểu về thân thế, sự nghiệp danh tướng Dương Tự Minh.
Đầu năm 2025, việc tu bổ, tôn tạo toàn bộ quần thể Đền Đuổm được triển khai trên cơ sở thẩm định của cơ quan chuyên môn, sự đồng thuận của chính quyền và nhân dân địa phương. Quá trình tu bổ chú trọng gìn giữ yếu tố nguyên gốc, bảo đảm sự hài hòa giữa kiến trúc truyền thống với cảnh quan núi Đuổm. Các hạng mục chính như đền Thượng, đền Trung, đền Hạ, đình Niêng, lầu chuông, lầu trống, cổng tam quan, sân lễ hội và đường lên đền được chỉnh trang, nâng cấp.
Sau khi được tu bổ, Đền Đuổm có diện mạo khang trang, bền vững hơn nhưng vẫn giữ được không gian linh thiêng vốn có. Cổng tam quan, các công trình thờ tự và hệ thống phụ trợ được hoàn thiện đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân, du khách đến dâng hương, chiêm bái và tham quan.
Việc bảo tồn, tôn tạo Đền Đuổm không chỉ góp phần gìn giữ một di tích có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch tâm linh, sinh thái cho Phú Lương. Góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng biết ơn tiền nhân và quảng bá hình ảnh vùng đất Thái Nguyên giàu bản sắc.
