Những yêu cầu cấp bách
Theo Bộ Y tế, tốc độ già hóa dân số ở Việt Nam đang diễn ra nhanh. Số liệu thống kê cho thấy, năm 2026, cả nước có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số và dự báo đến năm 2036, Việt Nam bước vào giai đoạn dân số già.
Hiện nay tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đang là khoảng 74,7 năm, trong khi số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 năm. Có tới khoảng 60,9% người cao tuổi mắc từ 3 bệnh trở lên; bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 95% gánh nặng bệnh tật. Khoảng 55% người cao tuổi gặp khó khăn khi đi lại và khoảng 45% gặp ít nhất một khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày. Điều này cho thấy thách thức không chỉ nằm ở số lượng người cao tuổi ngày càng tăng mà còn ở nhu cầu chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, chăm sóc dài hạn và bảo đảm chất lượng cuộc sống.
Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương nhấn mạnh: Thách thức "chưa giàu đã già", cùng với gánh nặng bệnh tật kép đã đặt ra yêu cầu cấp bách đối với hệ thống y tế và toàn xã hội về chủ động thích ứng với già hóa dân số. Đây không chỉ là giải pháp tình thế mà còn là nhiệm vụ ưu tiên, có tính chiến lược lâu dài.
Theo đó, trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, tuổi thọ tăng, quy mô và cơ cấu dân số thay đổi, nhu cầu của người cao tuổi đa dạng; người cao tuổi cần được trợ giúp và hướng tới sống khỏe, sống độc lập, có chất lượng, tiếp cận dịch vụ phù hợp và tiếp tục đóng góp cho xã hội.
Vừa qua Nghị quyết số 72/NQ-TW của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy trong bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, chuyển mạnh từ khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe, thích ứng với già hóa dân số. Nghị quyết số 42 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII cũng nhấn mạnh việc chú trọng bảo đảm an sinh, chăm sóc sức khỏe, trợ giúp xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống người cao tuổi.
Theo Thứ trưởng Nguyễn Thị Liên Hương, để chủ động trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, Bộ Y tế đưa ra giải pháp triển khai kịp thời chăm sóc sức khỏe ban đầu, khám sức khỏe định kỳ, lập sổ quản lý, theo dõi sức khỏe người cao tuổi tại y tế tuyến xã; ưu tiên nhóm từ đủ 80 tuổi trở lên và từng bước mở rộng đến nhóm từ 65 tuổi trở lên.
Mạng lưới chuyên môn chăm sóc người cao tuổi cũng cần được củng cố, trong đó có nhu cầu phát triển lĩnh vực lão khoa tại các bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh, bệnh viện đa khoa trung ương; phát triển mạng lưới cung cấp dịch vụ phát hiện sớm bệnh tật, chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, phẫu thuật chỉnh hình và cung cấp dụng cụ trợ giúp cho người cao tuổi.
Bên cạnh đó, cần phát triển đội ngũ nhân viên chăm sóc, tư vấn chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại nhà và cộng đồng một cách chuyên nghiệp, thậm chí đào cả chính những người trong gia đình về kiến thức, kỹ năng chăm sóc người già; kỹ năng người cao tuổi có thể chủ động tự chăm sóc sức khỏe trong khả năng của mình…
Cùng với đó là việc nghiên cứu, xây dựng mô hình nhà xã hội chăm sóc người cao tuổi độc thân, cô đơn, không nơi nương tựa để họ được sống an toàn, phù hợp; phát triển hệ thống câu lạc bộ văn hóa, thể dục, thể thao phù hợp với người cao tuổi. Đặc biệt, cần nhân rộng mô hình Câu lạc bộ liên thế hệ giúp nhau chăm sóc người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn, hỗ trợ họ ổn định cuộc sống và hòa nhập cộng đồng.
Phát huy khả năng của người cao tuổi
Theo các chuyên gia, trong giai đoạn hiện nay, tư duy về xóa bỏ định kiến coi người cao tuổi là "đối tượng yếu thế" hay "gánh nặng xã hội", đã thay bằng việc khẳng định người cao tuổi là nguồn lực phát triển.
Người cao tuổi là lực lượng giàu kinh nghiệm, tri thức, vốn sống và có khả năng tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng và xã hội. Bên cạnh đó, quá trình già hóa dân số cũng mở ra dư địa phát triển thị trường dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp, cơ hội cho nền "kinh tế bạc" với nhiều tiềm năng… Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, cần tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục đóng góp theo khả năng, nhu cầu và nguyện vọng.
Ông Cao Văn Thành, Phó Cục trưởng Cục Bảo trợ Xã hội (Bộ Y tế) cho rằng, trong các nhóm chính sách trọng tâm Bộ Y tế đề xuất, có vấn đề phát triển kinh tế bạc, với các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng; xây dựng tiêu chuẩn sản phẩm, dịch vụ thân thiện với người cao tuổi và thúc đẩy thị trường lao động, khởi nghiệp dành cho nhóm này.
Đơn cử như vừa qua, TP Hà Nội đã thông qua Nghị quyết quy định một số chính sách phát triển dịch vụ chăm sóc người cao tuổi và khuyến khích sử dụng lao động là người cao tuổi. Trong đó, có nhiều cơ chế ưu đãi để phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc người cao tuổi; ưu tiên bố trí quỹ đất, đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số; miễn, giảm tiền thuê đất; hỗ trợ vay vốn ưu đãi…
Đồng thời, Thành phố cũng khuyến khích phát huy vai trò của người cao tuổi trong phát triển kinh tế; khuyến khích người cao tuổi tiếp tục lao động, khởi nghiệp; có chính sách ưu tiên cho doanh nghiệp sử dụng lao động là người cao tuổi; kết nối việc làm dành cho người cao tuổi phù hợp với đặc thù. Đặc biệt, Hà Nội cũng có chính sách ưu tiên đối với người cao tuổi có nhu cầu khởi nghiệp hoặc làm chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh…
BS. Mai Xuân Phương, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Truyền thông và Giáo dục, Tổng cục Dân số (nay là Cục Dân số, Bộ Y tế) cho rằng: Để người cao tuổi khỏe mạnh, phát huy được vai trò, có sự chuẩn bị tốt nhất cho tuổi già, cần xây dựng một cơ chế phối hợp liên ngành thực chất, trong đó ngành y tế là một trụ cột quan trọng, phối hợp chặt chẽ với các ngành phụ trách dân số, lao động, việc làm, bảo hiểm, an sinh xã hội, tài chính, giáo dục, văn hóa và chính quyền địa phương. Đặc biệt, cần chuyển xây dựng một hệ sinh thái chuẩn bị cho tuổi già, để người dân nhận được thông tin thống nhất và các dịch vụ hỗ trợ liên thông.
Theo BS. Mai Xuân Phương, đây là vấn đề phát triển kinh tế – xã hội và cần sự vào cuộc của cả hệ thống. Đặc biệt, thích nghi với dân số già, phải có sự chuẩn bị cho tuổi già từ những hành động rất nhỏ, rất cụ thể: Từ việc vận động, rèn luyện sức khoẻ; khám sức khỏe định kỳ, kiểm soát các yếu tố nguy cơ… đến tham gia bảo hiểm, có kế hoạch tài chính, duy trì các mối quan hệ xã hội và học thêm một kỹ năng mới.
“Trong bối cảnh già hóa dân số, chúng ta không nên truyền thông dựa vào nỗi sợ tuổi già, mà phải khơi dậy khát vọng sống khỏe, sống độc lập, sống có ích và sống có phẩm giá với mỗi người cao tuổi”, BS. Mai Xuân Phương nhấn mạnh.
