Chuẩn mực quốc tế không chọn tên cơ quan
Bộ nguyên tắc quản lý, giám sát thị trường hàng hóa phái sinh của Tổ chức quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO), bản cập nhật tháng 1/2023, gồm 24 nguyên tắc chia năm nhóm, là chuẩn mực được thừa nhận rộng rãi nhất hiện nay.
Bộ nguyên tắc nói rõ không quy định loại cơ quan hay tổ hợp cơ quan nào chịu trách nhiệm; việc ấy tùy cấu trúc pháp lý của từng nước. Điều IOSCO đòi hỏi là cơ quan quản lý phải có đủ nguồn lực giám sát, quyền lấy thông tin cả vị thế OTC lẫn hàng vật chất, quyền can thiệp khi thị trường méo mó, cơ chế hợp tác, chia sẻ thông tin trong nước và xuyên biên giới.
Báo cáo đánh giá tác động chính sách trong hồ sơ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cũng ghi nhận: chưa có điều ước hay luật mẫu quốc tế bắt buộc về mô hình quản lý thị trường này.
Tám nền kinh tế, nhiều cách làm
Nhìn vào tám nền kinh tế có thị trường hàng hóa phái sinh phát triển hoặc có liên hệ chặt với Việt Nam (gồm Hoa Kỳ, Indonesia, Nhật Bản, Singapore, Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Vương Quốc Anh) có thể thấy ít nhất ba nhóm mô hình:
Nhóm thứ nhất: Có cơ quan chuyên trách riêng về hàng hóa. Tiêu biểu là Hoa Kỳ: Ủy ban Giao dịch hàng hóa tương lai (CFTC) là cơ quan độc lập, tách khỏi Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch (SEC), được lập năm 1974 để tiếp quản nhiệm vụ của cơ quan giao dịch hàng hóa thuộc Bộ Nông nghiệp. Indonesia giao Cơ quan Giám sát giao dịch hàng hóa tương lai (Bappebti) thuộc Bộ Thương mại. Theo Luật số 4/2023 về phát triển, củng cố khu vực tài chính, từ ngày 10/01/2025, Indonesia chỉ chuyển tài sản tài chính số và phái sinh tài chính sang Cơ quan Dịch vụ tài chính (OJK); hàng hóa phái sinh vẫn ở lại Bappebti.
Nhóm thứ hai phối hợp nhiều cơ quan, nhiều luật. Nhật Bản có Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh riêng; giai đoạn 2019 tới 2020, chỉ các hợp đồng phi năng lượng chuyển sang Sở Giao dịch Osaka, Sở Tokyo vẫn giao dịch năng lượng, còn Sở Dojima giao dịch gạo có Bộ Nông Lâm Thủy sản là bộ có thẩm quyền. Singapore vận hành song song Luật Thương mại hàng hóa với Luật Chứng khoán và Hợp đồng tương lai.
Nhóm thứ ba: giao cho cơ quan quản lý tài chính, chứng khoán. Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Vương Quốc Anh. Trong đó Ấn Độ và Thái Lan là hai nước chuyển đổi gần đây. Ấn Độ sáp nhập Ủy ban Thị trường kỳ hạn (FMC) vào Ủy ban Chứng khoán và Hối đoái (SEBI) ngày 28/9/2015, sau vụ sàn giao ngay NSEL gây thiệt hại khoảng 5.600 crore rupee. Thái Lan hợp nhất sàn nông sản AFET vào sàn phái sinh TFEX trong giai đoạn 2015 tới 2016.
Kinh nghiệm Ấn Độ cho thấy đổi cơ quan quản lý không tự giải quyết được những vấn đề nằm ở hàng thật. Báo cáo của Ủy ban chuyên gia về tích hợp thị trường giao ngay và hàng hóa phái sinh, do Bộ Tài chính Ấn Độ công bố tháng 2/2018, xác nhận thị trường phái sinh hàng hóa đã thuộc SEBI, nhưng ghi nhận khung quản lý thị trường giao ngay và phái sinh của nước này vẫn phân tán, không thống nhất. Ủy ban nêu trường hợp hồ tiêu: năm 2013, cơ quan an toàn thực phẩm Ấn Độ khảo sát mẫu hàng lưu tại kho được sàn NCDEX công nhận, kết luận 65% bị pha tạp; hợp đồng mới phải tạm ngừng, tới ngày 27/7/2017 mới được niêm yết lại.
Kho hàng, tiêu chuẩn chất lượng, giám định, chứng từ kho, giao nhận là những khâu quyết định một hợp đồng hàng hóa phái sinh có phản ánh đúng giá trị hàng thật hay không. Đó là phần việc gắn với quản lý ngành hàng.
Việt Nam đang chọn cách nào?
Hợp đồng hàng hóa phái sinh tham chiếu vào những sản phẩm cụ thể như cà phê, cao su, lúa mì, dầu thô, kim loại... Giá trị và tính tin cậy của hợp đồng phụ thuộc vào đặc tính hàng hóa, tiêu chuẩn chất lượng, nguồn cung, mùa vụ, lưu thông và khả năng giao nhận.
IOSCO đặt yêu cầu hợp đồng phái sinh phải phản ánh được hoạt động của thị trường hàng hóa cơ sở, đồng thời bảo đảm tính tin cậy của thanh toán và giao nhận. Các yếu tố cần xem xét bao gồm quy mô thị trường vật chất, chất lượng hàng hóa, chuỗi cung ứng, logistics, nguồn cung có thể giao nhận và chính sách xuất nhập khẩu.
Bộ Công Thương có chức năng quản lý nhà nước về thương mại, thị trường trong nước, xuất nhập khẩu và nhiều lĩnh vực sản xuất, lưu thông hàng hóa. Trong khi đó, các vấn đề chuyên sâu về tài chính, tiền tệ, thanh toán và an toàn hệ thống cần có cơ chế phối hợp với Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.
Hơn nữa, Việt Nam đã có khung quản lý mua bán hàng hóa qua sở giao dịch từ Nghị định số 158/2006/NĐ-CP, tiếp đó là Nghị định số 51/2018/NĐ-CP và mới nhất là Nghị định số 302/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/9/2026, xác lập cơ chế phối hợp giữa Bộ Công Thương với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước. Dự thảo Luật nâng khung này lên tầm luật, quy định trách nhiệm quản lý nhà nước, cơ chế phối hợp, kết nối thị trường nước ngoài, thanh toán xuyên biên giới.
Cơ quan nào đảm nhận đầu mối là lựa chọn chính sách do Quốc hội quyết định. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy câu hỏi quan trọng hơn là cơ quan ấy có nhìn thấy toàn bộ vị thế trên sàn lẫn ngoài sàn, có quản được kho hàng và chuẩn hàng, có phối hợp chặt với cơ quan tài chính, tiền tệ hay không. Đó cũng là những nội dung Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị làm rõ khi thẩm tra dự án Luật.