Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu nội dung tiêu chuẩn phải được số hóa dưới dạng dữ liệu có cấu trúc, có khả năng đọc và xử lý bằng máy, đồng thời đi cùng cơ chế cấp phép và bảo vệ bản quyền.
Định hình lại vòng đời tiêu chuẩn
Chủ tịch Tổ chức tiêu chuẩn thế giới (ISO) Khaled Soufi nhấn mạnh: Tiêu chuẩn hóa quốc tế đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ, khi tiêu chuẩn không còn chỉ được nhìn nhận như một tài liệu kỹ thuật mà trở thành dữ liệu có khả năng kết nối với công nghệ và được khai thác trực tiếp trong các hệ thống số. Đặc biệt, trong bối cảnh công nghệ, kinh tế, môi trường và xã hội biến đổi nhanh chóng, tiêu chuẩn quốc tế tạo niềm tin, thúc đẩy đổi mới và hỗ trợ phát triển bền vững. Các tiêu chuẩn quốc tế cung cấp những khuôn khổ chung, giúp chuyển các nguyên tắc thành thực tiễn nhất quán, qua đó hỗ trợ tổ chức chứng minh chất lượng, an toàn, tính liêm chính và trách nhiệm giải trình trong hoạt động xuyên biên giới, lĩnh vực và chuỗi cung ứng.
Theo ông Khaled Soufi, tiêu chuẩn đang nhận diện những yếu tố định hình lại vòng đời tiêu chuẩn và xác định những lĩnh vực mà tiêu chuẩn có thể góp phần xây dựng các hệ thống có khả năng chống chịu tốt hơn, có trách nhiệm và đáng tin cậy hơn.
Tổ chức tiêu chuẩn thế giới xác định định hướng chuyển đổi số đến năm 2030 như: Khai thác giá trị của tiêu chuẩn thông qua dữ liệu; phát triển hệ sinh thái tiêu chuẩn số có sự hỗ trợ của AI và nâng cao năng lực thành viên thông qua các dịch vụ số dùng chung. Đây không chỉ là thay đổi về công cụ, mà đang từng bước tác động tới toàn bộ cách thức tiêu chuẩn được xây dựng, cung cấp, khai thác và sử dụng để định hình lại vòng đời tiêu chuẩn. Trong quá trình xây dựng tiêu chuẩn, các nền tảng soạn thảo và cộng tác trực tuyến cho phép chuyên gia phối hợp, quản lý và xử lý nội dung hiệu quả hơn. ISO định hướng ứng dụng AI, công nghệ số để hỗ trợ công việc chuyên môn, cải thiện và nâng cao hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI phải đi cùng các yêu cầu về an toàn thông tin, quyền truy cập, trách nhiệm giải trình, đồng thời duy trì vai trò quyết định và nguyên tắc đồng thuận – nền tảng của quá trình xây dựng tiêu chuẩn quốc tế. ISO hướng tới tìm kiếm một điểm cân bằng mới giữa mở rộng khả năng tiếp cận tiêu chuẩn, bảo vệ bản quyền và duy trì nguồn lực cho hoạt động tiêu chuẩn hóa.
Bà Olivier Peyrat, Tổng Giám đốc Cơ quan tiêu chuẩn quốc gia Pháp (AFNOR) nhấn mạnh: Trong giai đoạn thế giới với công nghệ số và AI thay đổi nhanh chóng, xây dựng niềm tin và củng cố khả năng chống chịu chung đòi hỏi sự hợp tác giữa các tổ chức, ngành công nghiệp và quốc gia. Các tiêu chuẩn được thống nhất trên phạm vi toàn cầu hỗ trợ đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy phát triển công nghệ an toàn, có trách nhiệm; đồng thời củng cố thị trường và chuỗi cung ứng toàn cầu đáng tin cậy. Việc tích hợp, biến đổi hoặc khai thác tiêu chuẩn không đơn thuần là việc mua một bản tiêu chuẩn mà cần được xem xét theo mục đích sử dụng, phạm vi khai thác và mức độ rủi ro.
Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng quốc gia cho biết: Việt Nam đang cập nhật những định hướng mới về AI, chuyển đổi số và mô hình cung cấp tiêu chuẩn, tiếp cận kinh nghiệm quốc tế và mở rộng mạng lưới hợp tác với các quốc gia và đối tác quốc tế như: Cơ quan tiêu chuẩn quốc gia Pháp (AFNOR), Cơ quan tiêu chuẩn Úc (SA) về định hướng hợp tác trong thời gian tới; Cơ quan Tiêu chuẩn hóa Trung Quốc (SAC) về kinh nghiệm xây dựng tiêu chuẩn quốc gia phục vụ bảo tồn văn hóa và phát huy giá trị văn hóa trong môi trường số, sử dụng công cụ tiêu chuẩn để lưu giữ, quản lý và phát huy các giá trị văn hóa, đồng thời khai thác những cơ hội mới do công nghệ số mang lại... Qua đó, thúc đẩy quá trình hiện đại hóa hoạt động tiêu chuẩn hóa quốc gia, nâng cao khả năng tiếp cận và ứng dụng tiêu chuẩn, phục vụ hiệu quả hơn công tác quản lý nhà nước, hoạt động của doanh nghiệp và nhu cầu của xã hội.
Tiêu chuẩn phục vụ nhu cầu mới của xã hội
Tổng Thư ký ISO, Sergio Mujica cho biết: ISO hiện có 170 cơ quan tiêu chuẩn quốc gia thành viên và đã công bố hơn 25.000 tiêu chuẩn quốc tế bao phủ hầu hết lĩnh vực từ công nghệ, an toàn thực phẩm, nông nghiệp đến chăm sóc sức khỏe. ISO không chỉ nhận diện thách thức mà còn tập trung vào những giải pháp có thể được xây dựng, áp dụng và nhân rộng, góp phần định hình cách tiêu chuẩn ứng phó với những vấn đề quan trọng đang đặt ra đối với các tổ chức và xã hội.
Theo Tổng Thư ký ISO, nhiệm vụ ISO đặt ra là bảo đảm tiêu chuẩn quốc tế tiếp tục phù hợp, dễ tiếp cận và mang lại giá trị thực tế cho người dân, tổ chức cũng như các nền kinh tế trên toàn thế giới, chuyển những thách thức chung thành các giải pháp thực tiễn tạo dựng niềm tin trên phạm vi toàn cầu. Đặc biệt, ISO dành sự quan tâm thích ứng biến đổi khí hậu, quản lý nước, đo lường phát thải và kinh tế tuần hoàn với vai trò quan trọng của tiêu chuẩn trong thiết lập phương pháp chung, nâng cao độ tin cậy và khả năng so sánh của dữ liệu để các giải pháp hiệu quả được áp dụng và nhân rộng. Đối với kinh tế tuần hoàn, tiêu chuẩn góp phần giải quyết một trong những điều kiện then chốt của thị trường, niềm tin vào chất lượng và độ an toàn sản phẩm sau tái chế, tái sử dụng để các mô hình tuần hoàn có thể chuyển từ sáng kiến riêng lẻ thành hoạt động có khả năng mở rộng trên thị trường quốc gia và quốc tế.
ISO cho rằng tính bao trùm và khả năng tiếp cận đặt ra yêu cầu các tổ chức tiêu chuẩn hóa cần chủ động tham vấn những nhóm người sử dụng khác nhau, trong đó có người khuyết tật, người yếu thế và người cao tuổi nhằm kiểm chứng các yêu cầu tiêu chuẩn, giúp tiêu chuẩn phản ánh đầy đủ hơn thực tiễn, nhu cầu mới của xã hội và nâng cao khả năng áp dụng. ISO cũng tập trung vào triển khai Kế hoạch hành động dành cho các nước đang phát triển giai đoạn 2026–2030 với các ưu tiên về số hóa hệ sinh thái tiêu chuẩn, nâng cao năng lực tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc tế và hỗ trợ doanh nghiệp sử dụng tiêu chuẩn để tiếp cận thị trường.
Tại Việt Nam, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng quốc gia, Nguyễn Nam Hải nhấn mạnh: Việt Nam đang triển khai Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035 với mục tiêu xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia hiện đại, mở, hài hòa tiêu chuẩn quốc tế, đóng vai trò là hạ tầng thể chế mềm của quốc gia, là công cụ thực thi chính sách công và nền tảng kỹ thuật cho quản lý nhà nước. Từng bước hình thành hệ sinh thái tiêu chuẩn đồng bộ với hoạt động đo lường và hoạt động quản lý chất lượng. Tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức xã hội trong xây dựng, áp dụng tiêu chuẩn phục vụ nhu cầu mới của xã hội, khẳng định vai trò chủ động của Việt Nam trong kiến tạo tiêu chuẩn toàn cầu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
