“Dừng lại, đứng im!” - Một lính đặc nhiệm Hải quân Peru nổ súng cảnh cáo khi một người đàn ông bỏ chạy, trèo lên miệng một hố khai thác rộng tương đương một sân bóng rồi biến mất giữa rừng.
Trong khi đó, những người lính khác đặt thuốc nổ lên một chiếc bè gỗ tạm bợ nằm giữa hố nước đục, tù đọng. Trên bè là động cơ chạy dầu diesel nối với những ống nhựa lớn, được sử dụng để hút bùn và trầm tích dưới lòng sông nhằm lọc lấy những hạt vàng nhỏ.
Không lâu sau, một cột khói màu cam và đen bao trùm những tán cây. Vụ nổ phá tan sự tĩnh lặng của Khu bảo tồn quốc gia Tambopata, một trong những khu rừng Amazon quý giá nhất của Peru.
“Cơn sốt vàng” tấn công rừng Amazon
Theo truyền thông Anh, nằm ở vùng Madre de Dios, đông nam Peru, Khu bảo tồn Tambopata mỗi năm thu hút khoảng 40.000 khách du lịch, nhiều người nghỉ tại các khu sinh thái cao cấp dọc sông Malinowski, con sông tạo thành ranh giới phía Bắc của khu bảo tồn.
Nhưng trong những ngày cuối tháng 8, tám đội tuần tra của quân đội Peru di chuyển dọc con sông bằng trực thăng hoặc thuyền. Cứ vài trăm mét, họ lại phát hiện dấu vết của hoạt động khai thác vàng trái phép.
Theo dữ liệu lập bản đồ vệ tinh của tổ chức Amazon Conservation, riêng trong năm qua, hơn 500 ha rừng trong khu bảo tồn đã bị tàn phá bởi khai thác vàng. Trên phạm vi toàn vùng Madre de Dios, diện tích rừng bị mất do hoạt động này đã vượt 140.000 ha.
Hoạt động khai thác vàng trái phép ở Amazon không phải vấn đề mới tại Peru. Tuy nhiên, giá vàng tăng mạnh trên thị trường quốc tế đã khiến hoạt động này ngày càng mở rộng, tạo thêm nguồn lực cho các băng nhóm địa phương và thu hút tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.
Theo Guardian, “vàng bẩn” hiện đã trở thành ngành kinh tế phi pháp sinh lợi nhất của Peru, thậm chí vượt hoạt động buôn bán ma túy.
Tướng Víctor Cotrina, chỉ huy quân sự vùng Madre de Dios và là người phụ trách chiến dịch truy quét, cho biết giá vàng tăng khiến những người khai thác trái phép nhanh chóng quay lại hoạt động ngay cả sau khi thiết bị bị phá hủy.
Theo ông Cotrina, cuộc chiến chống khai thác vàng trái phép cũng khác đáng kể so với chống buôn bán ma túy. Các băng nhóm ma túy thường phải che giấu hoạt động, trong khi một điểm khai thác lộ thiên có thể hoạt động công khai hơn và dễ dàng di chuyển thiết bị khi bị truy quét.
Lợi nhuận khổng lồ từ "vàng bẩn"
Cơ quan giám sát tài chính Peru xác định khai thác vàng trái phép là mối đe dọa tài chính phi pháp lớn nhất đối với đất nước.
Theo Viện Kinh tế Peru, trong nửa đầu năm nay, lượng vàng khai thác trái phép lần đầu tiên được ước tính đã vượt sản lượng vàng hợp pháp. Viện này cho rằng giá trị của hoạt động khai thác trái phép có thể lên tới 18 tỷ USD vào cuối năm 2026.
Đơn vị Điều tra Tài chính Peru cho biết khai thác trái phép chiếm gần 60% tổng giá trị các cuộc điều tra liên quan đến hoạt động phi pháp trong giai đoạn 2021-2025, cao hơn nhiều so với buôn bán ma túy, ở mức 8%, và tội phạm thuế, 4%.
Trong các cuộc truy quét, lực lượng chức năng thường phát hiện những khu trại khai thác được trang bị khá đầy đủ, dựng bằng gỗ và bạt xanh, có thực phẩm, bia và nhiều vật dụng sinh hoạt. Một số khu còn có quầy bar, hệ thống âm thanh và các cơ sở phục vụ giải trí.
Tuy nhiên, những người bị bắt thường không phải những nhân vật đứng sau mạng lưới này.
Trong chiến dịch kéo dài bốn ngày vào cuối tháng 8, lực lượng chức năng chỉ bắt được một số ít nghi phạm. Hai phụ nữ bị bỏ lại khi những người khai thác bỏ chạy. Andrea, 30 tuổi, cho biết cô là mẹ đơn thân, làm đầu bếp để nuôi mẹ đang ốm cùng hai con.
Liz Compi, 20 tuổi, được tìm thấy trên một chiếc thuyền cùng con trai một tuổi. Cô cho biết nhận công việc nấu ăn với mức lương 450 USD/tháng sau khi bị bạn đời bỏ rơi và mất việc trước đó.
Cả hai sau đó được đưa về thành phố và được thả.
Phó công tố viên Ronal Flores thuộc Văn phòng Tổng công tố Peru cho rằng việc bắt giữ những lao động này không giải quyết được vấn đề, bởi họ thường không biết cách thức vận hành của mạng lưới khai thác trái phép lớn hơn phía sau.
“Những con cá lớn - những người chủ - hiếm khi bị bắt. Chúng tôi thường chỉ bắt được những người vận hành ở cấp thấp”, ông Flores nói.
Theo số liệu chính phủ Peru được Guardian dẫn, quân đội đã phá hủy hoặc thu giữ lượng máy móc, vật tư và tàu hút bùn trị giá khoảng 500 triệu USD trong các chiến dịch gần đây.
Tuy nhiên, Flores thừa nhận quy mô này vẫn chưa đáng kể so với mức độ tàn phá đang diễn ra trong khu bảo tồn.
Một tàu hút bùn hoạt động liên tục 24 giờ có thể sản xuất tới 50 gram vàng. Với giá vàng hơn 4.650 USD/ounce vào cuối tháng 8, lượng vàng này có thể mang lại hơn 6.000 USD tại Madre de Dios.
Rừng Amazon trả giá cho “vàng bẩn”
Giá vàng đã tăng khoảng ba lần kể từ khi đại dịch COVID-19 bắt đầu. Lợi nhuận ngày càng lớn đã thu hút hàng chục nghìn người đến các khu rừng Amazon được bảo vệ và vùng lãnh thổ của người bản địa.
Những khu vực từng phủ kín rừng nay xuất hiện những hố khai thác lớn, ao nước tù đọng và các dòng sông bị biến đổi dòng chảy.
Thủy ngân là phương pháp rẻ và dễ tiếp cận để tách vàng khỏi trầm tích. Kim loại này liên kết với các hạt vàng, sau đó được tách ra để thu hồi vàng. Hệ quả là ước tính 180 tấn thủy ngân xâm nhập các tuyến đường thủy của Peru mỗi năm, gây ô nhiễm nguồn nước, ảnh hưởng đến động vật hoang dã và sức khỏe con người.
Tác động đặc biệt nghiêm trọng đối với các cộng đồng bản địa vốn phụ thuộc chủ yếu vào cá nước ngọt làm nguồn protein.
Vàng khai thác trái phép được đưa lậu từ Peru sang Bolivia và Brazil. Một phần khác được đưa vào thị trường hợp pháp thông qua Reinfo, hệ thống đăng ký nhằm đưa những người khai thác phi chính thức vào nền kinh tế hợp pháp.
Các nhà phê bình cho rằng cơ chế này có thể bị lợi dụng để những người khai thác tiếp tục hoạt động mà chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về môi trường, đồng thời đưa vàng bất hợp pháp vào chuỗi thương mại chính thức.
Trên những vùng đất từng là rừng Amazon xanh thẳm, các hố khai thác vẫn tiếp tục xuất hiện. Với giá vàng ở mức cao, mỗi chiếc máy bị phá hủy có thể nhanh chóng được thay thế, khiến cuộc truy quét của nhà chức trách trở thành cuộc chạy đua với một ngành công nghiệp phi pháp có khả năng phục hồi đáng sợ.
