Nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí khoa học Evolutionary Anthropology, dựa trên việc phân tích các bộ sưu tập đồ vật được tìm thấy tại nhiều di chỉ khảo cổ thời tiền sử ở miền Bắc và miền Trung Israel.
Theo nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Tel Aviv, một số đồ vật được tìm thấy dường như không có công dụng thực tiễn rõ ràng đối với những người từng sở hữu chúng. Tuy nhiên, thay vì chỉ được sử dụng làm công cụ, chúng có thể đã được thu thập và lưu giữ như những kỷ vật cá nhân, giúp con người nhớ lại những địa điểm từng đặt chân đến hoặc những trải nghiệm đã trải qua.
Các ví dụ được nghiên cứu bao gồm những viên sỏi nhỏ nhiều màu sắc được mang từ nhiều địa điểm khác nhau về hang Qesem; các công cụ bằng đá lửa tại hang Qesem, Revadim và Jaljulia; cùng những chiếc rìu đá được chế tác từ các mảnh đá lửa có chứa hóa thạch hoặc cấu trúc địa chất đặc biệt tại thung lũng Sakhnin. Hang Qesem, nằm gần thị trấn Kafr Kassem ở miền Trung Israel, là một di chỉ khảo cổ thuộc thời kỳ Đồ đá cũ sớm, được cho là nơi cư trú của con người thời tiền sử trong khoảng 400.000-200.000 năm trước.
Đáng chú ý, khi phân tích các công cụ bằng đá lửa tại những di chỉ trên, các nhà nghiên cứu nhận thấy nhiều hiện vật đã được thu thập sau khi bề mặt trải qua quá trình biến đổi theo thời gian. Một số công cụ từng được mài sắc lại, nhưng phần lớn vẫn giữ nguyên bề mặt ban đầu và dấu vết chế tác trước đó. Theo nhóm nghiên cứu, chính vẻ ngoài cũ kỹ của những hiện vật này có thể đã tạo nên giá trị đặc biệt đối với người lưu giữ.
Nghiên cứu cho rằng những kỷ vật gắn với một địa điểm cụ thể có thể giúp con người sau này nhớ lại những trải nghiệm cá nhân từng diễn ra tại đó. Hình dáng và kết cấu của đồ vật cũng có thể giúp họ phân biệt giữa sự kiện bản thân trực tiếp trải qua với những câu chuyện được nghe kể hoặc tưởng tượng.
Qua nhiều thế hệ, việc lưu giữ kỷ vật có thể đã tạo ra những tác động tiến hóa đối với các cơ chế hoạt động của não bộ, đặc biệt là khả năng xác định nguồn gốc và độ tin cậy của ký ức. Theo đó, văn hóa vật chất và sự phát triển sinh học thần kinh có thể đã tác động qua lại, góp phần hình thành trí nhớ tự truyện - khả năng ghi nhớ những trải nghiệm cá nhân, một đặc điểm quan trọng trong việc định hình bản sắc con người.
Giáo sư Ran Barkai - thành viên nhóm nghiên cứu, cho rằng tập quán này có thể xuất hiện trong bối cảnh môi trường sống thay đổi đáng kể, khi những loài động vật lớn, đặc biệt là voi, dần biến mất. Con người thời tiền sử buộc phải phát triển phương thức săn bắt mới và làm quen với những khu vực có các loài động vật khác như hươu hoang và bò rừng. Những đồ vật mang về từ các địa điểm này có thể giúp họ duy trì mối liên hệ với những vùng đất cung cấp nguồn sống.
Các tác giả nhấn mạnh đây mới là giả thuyết nghiên cứu, chưa phải bằng chứng khẳng định mọi viên đá hoặc hiện vật có hình dạng khác thường tại các di chỉ tiền sử đều được lưu giữ như kỷ vật.
Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Yoav Ram - Trường Động vật học, Đại học Tel Aviv, việc con người mang một viên đá nhiều màu sắc hoặc một công cụ cũ tìm thấy trong tự nhiên về nơi cư trú có thể đã giúp họ ghi nhớ những sự kiện hoặc cuộc gặp gỡ quan trọng trong suốt cuộc đời.
Những kỷ vật như vậy có thể được xem là một dạng “thiết bị lưu trữ ký ức bên ngoài”, góp phần hỗ trợ sự phát triển của các cơ chế ghi nhớ những trải nghiệm cá nhân - yếu tố có vai trò quan trọng trong việc hình thành bản sắc và ý thức về chính mình của con người.
