Trong bối cảnh xung đột Iran hiện nay đang đẩy thế giới tới nguy cơ khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng, yêu cầu tiết kiệm và sử dụng năng lượng hiệu quả trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Trong xu thế đó, chuyển đổi số được kỳ vọng là công cụ quan trọng giúp tối ưu hóa tiêu thụ năng lượng. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy chuyển đổi số chỉ tạo ra cơ hội, chứ không tự động mang lại hiệu quả tiết kiệm nếu thiếu thiết kế chính sách và quản trị phù hợp. Điều này đặt ra nhiều yêu cầu mới trong quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW.
Khủng hoảng năng lượng toàn cầu đang trở thành hiện thực
Kể từ khi chiến tranh Iran bắt đầu vào ngày 28/2 với các cuộc tấn công chung của Mỹ-Israel, Eo biển Hormuz - nơi vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu khí toàn cầu - gần như bị đóng cửa, khiến giá năng lượng tăng gấp đôi chỉ trong 3 tuần. Theo Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), ông Fatih Birol, do ảnh hưởng từ sự tắc nghẽn ở Eo biển Hormuz, hiện nay lượng dầu bị gián đoạn đã lên tới 11 triệu thùng mỗi ngày, trong khi nguồn cung khí đốt giảm tổng cộng khoảng 140 tỷ mét khối (bcm), bao gồm 110 bcm xuất khẩu bị gián đoạn từ Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), cùng 30 bcm bị cắt giảm trong nước. Thực trạng này, như nhận định của ông Birol với nhật báo Hurriyet của Thổ Nhĩ Kỳ, cuộc khủng hoảng mà thế giới đang phải đối mặt hiện nay lớn hơn cả hai cuộc khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970 cộng với cuộc khủng hoảng khí đốt trong xung đột Nga-Ukraine. Nguy hiểm hơn, cú sốc mà cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay tạo ra bắt đầu đẩy lạm phát tăng lên, gây áp lực lên các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng thông qua chi phí nhập khẩu cao hơn, thâm hụt tài khoản vãng lai gia tăng và triển vọng tăng trưởng suy yếu.
Tiết kiệm năng lượng trở thành yêu cầu cấp bách toàn cầu
Theo Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu quốc tế (CSIS), các cú sốc năng lượng như hiện nay buộc các quốc gia phải đồng thời triển khai hai giải pháp: đa dạng hóa nguồn cung và giảm tiêu thụ năng lượng. Thực tế cho thấy nhiều quốc gia châu Á đã áp dụng các biện pháp tiết kiệm như cắt giảm điện, hạn chế tiêu thụ nhiên liệu và tối ưu hóa sản xuất. Ví dụ, theo hãng tin Reuters ngày 21/3, Thái Lan yêu cầu công chức tiết kiệm năng lượng bằng cách tạm dừng các chuyến công tác nước ngoài và sử dụng cầu thang thay cho thang máy còn Bangladesh đóng cửa các trường đại học. Trong khi đó, Sri Lanka áp dụng phân phối nhiên liệu theo định mức và Trung Quốc cấm xuất khẩu nhiên liệu tinh chế. Những gì diễn ra cho thấy cuộc chiến ở Trung Đông đã kích hoạt một kịch bản ác mộng đối với hệ thống năng lượng toàn cầu, làm sụt giảm nguồn cung nghiêm trọng, thúc đẩy các nước điều chỉnh chính sách năng lượng chuyển từ “tăng cung” sang “quản lý cầu”.
Chuyển đổi số mở ra cơ hội lớn để tối ưu hóa năng lượng
Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), chuyển đổi số có thể giúp giảm đáng kể mức tiêu thụ năng lượng thông qua tối ưu hóa chuỗi cung ứng và vận hành công nghiệp. Các hệ thống số như internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (big data) cho phép giám sát tiêu thụ năng lượng theo thời gian thực và tối ưu hóa vận hành. Nghiên cứu của IEA cho thấy việc ứng dụng AI trong hệ thống năng lượng có thể giúp giảm tiêu thụ năng lượng trong các ngành công nghiệp và tòa nhà thông qua tối ưu hóa vận hành. Bên cạnh đó, các hệ thống quản lý năng lượng thông minh (smart energy management) đã giúp doanh nghiệp giảm chi phí và tăng hiệu quả sử dụng năng lượng. Điều này cho thấy chuyển đổi số tạo ra khả năng kiểm soát và tối ưu hóa tiêu thụ năng lượng ở quy mô lớn trong khi AI và dữ liệu lớn là công cụ cốt lõi trong tiết kiệm năng lượng hiện đại.
Chuyển đổi số không tự động giúp tiết kiệm năng lượng
Tuy nhiên, phải thấy rằng chuyển đổi số không tự động giúp tiết kiệm năng lượng, hơn thế, nếu không được quản lý tốt thì chuyển đổi số có thể làm tăng tiêu thụ năng lượng. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy trung tâm dữ liệu và hạ tầng số tiêu thụ lượng điện rất lớn, đặc biệt khi nhu cầu về AI tăng nhanh. Việc phát triển AI và điện toán đám mây có thể làm gia tăng nhu cầu điện toàn cầu nếu không có các biện pháp tối ưu hóa. Báo cáo nghiên cứu của Deloitte công bố ngày 5/3/2025 dự báo lượng điện tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu được dự báo sẽ tăng gấp đôi, chiếm khoảng 4% tổng tiêu thụ điện toàn cầu vào năm 2030, khi việc sử dụng AI tạo sinh (Gen AI - AI có khả năng tạo ra văn bản, hình ảnh hoặc các phương tiện truyền thông khác dựa trên các lệnh nhắc) tiêu tốn nhiều năng lượng tăng nhanh hơn các ứng dụng khác. Điều này cho thấy chuyển đổi số không phải là giải pháp tự động, mà cần đi kèm với chiến lược năng lượng hợp lý.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chuyển đổi số phải gắn với chính sách năng lượng
Thực tế trên thế giới cho thấy các quốc gia thành công đều kết hợp chuyển đổi số với chính sách năng lượng rõ ràng. Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản đã tích hợp chuyển đổi số vào chiến lược năng lượng, phát triển lưới điện thông minh và hệ thống quản lý năng lượng số hóa. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD - liên chính phủ gồm 38 quốc gia phát triển, được thành lập năm 1961 nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tài chính bền vững và nâng cao mức sống), việc kết hợp chính sách số và năng lượng giúp tối ưu hóa hệ thống và giảm phát thải. Điều này cho thấy hiệu quả không đến từ công nghệ đơn lẻ mà từ cách triển khai hệ thống. Bên cạnh đó, trong bối cảnh chiến tranh Iran làm gián đoạn chuỗi cung ứng, các hệ thống số giúp dự báo, phân bổ và điều phối năng lượng hiệu quả hơn. Hàng loạt nghiên cứu trên thế giới cho thấy để ứng phó với biến động và cú sốc năng lượng đòi hỏi phản ứng chính sách và điều phối mạnh mẽ hơn, trong đó việc tối ưu hóa và điều phối nhiều nguồn năng lượng một cách đồng thời là cần thiết còn chuyển đổi số chính là công cụ giúp nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng trước khủng hoảng.
Nói tóm lại, khủng hoảng năng lượng do chiến tranh Iran cho thấy thế giới đang bước vào giai đoạn mà tiết kiệm năng lượng trở thành yêu cầu sống còn. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số có thể trở thành công cụ quan trọng giúp tối ưu hóa tiêu thụ năng lượng, nhưng chỉ khi được triển khai đúng cách và gắn với chính sách phù hợp. Việc tận dụng cơ hội này trong triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW sẽ góp phần giúp Việt Nam nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu trong tương lai. Từ kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam có thể tập trung vào phát triển hệ thống quản lý năng lượng thông minh trong công nghiệp và đô thị; ứng dụng AI và dữ liệu lớn để tối ưu hóa tiêu thụ năng lượng; kiểm soát tiêu thụ năng lượng của hạ tầng số và tích hợp chuyển đổi số với chiến lược năng lượng quốc gia.
