Chủ động phòng ngừa cháy, nổ từ cơ sở

Ngày Toàn dân phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ là dịp tiếp tục nâng cao nhận thức, trách nhiệm của mỗi cơ quan, tổ chức, hộ gia đình và người dân, đưa công tác phòng ngừa trở thành nhiệm vụ thường xuyên, được thực hiện ngay từ cơ sở.

Tiềm ẩn nhiều nguy cơ cháy nổ

Ngày 4/10/1961, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Lệnh số 53/LCT công bố Pháp lệnh quy định việc quản lý của Nhà nước đối với công tác phòng cháy và chữa cháy. Đây là dấu mốc quan trọng đối với quá trình xây dựng lực lượng phòng cháy, chữa cháy và hoàn thiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Ngày 4/10/1996, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 369/1996/QĐ-TTg lấy ngày 4/10 hằng năm là Ngày phòng cháy, chữa cháy toàn dân. Luật Phòng cháy và chữa cháy năm 2001 tiếp tục quy định ngày 4/10 hằng năm là Ngày toàn dân phòng cháy và chữa cháy.

Từ ngày 1/7/2025, Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ số 55/2024/QH15 có hiệu lực, tạo khuôn khổ pháp lý mới, đồng bộ hơn cho lĩnh vực này. Điều 12 của Luật xác định ngày 4/10 hằng năm là “Ngày toàn dân phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ”. Luật cũng khẳng định phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ là trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân hoạt động, sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam.

Cùng với Luật, hệ thống văn bản hướng dẫn tiếp tục được hoàn thiện. Nghị định số 105/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật; Nghị định số 106/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ.

Việc tổ chức thực hiện cũng được đẩy mạnh từ Trung ương đến cơ sở. Năm 2025, cả nước đã xây dựng, duy trì hơn 56.000 Tổ liên gia an toàn phòng cháy, chữa cháy, hơn 61.000 điểm chữa cháy công cộng; trên 91% hộ gia đình đã trang bị bình chữa cháy xách tay. Lực lượng chức năng kiểm tra trên 268.000 lượt cơ sở, tập trung vào những nơi có nguy hiểm về cháy, nổ và xử lý các trường hợp vi phạm.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ tiếp tục tổ chức 107.644 lượt kiểm tra an toàn về phòng cháy, chữa cháy; điều động 6.006 lượt phương tiện và 35.668 lượt cán bộ, chiến sĩ tham gia xử lý 1.954 vụ cháy, nổ, tai nạn, sự cố, trực tiếp cứu 748 người.

Tuy vậy, tình hình cháy, nổ những năm gần đây cho thấy nguy cơ vẫn hiện hữu trong nhiều lĩnh vực của đời sống. Theo thống kê của Cục Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, năm 2025, cả nước xảy ra 3.060 vụ cháy, làm 90 người chết, 93 người bị thương; thiệt hại về tài sản ước tính khoảng 786,78 tỷ đồng và 251,35 ha rừng.

Sang năm 2026, cháy, nổ tiếp tục diễn biến phức tạp. Riêng tháng 8/2026, cả nước xảy ra 245 vụ cháy, làm 3 người chết, 9 người bị thương, thiệt hại về tài sản ước tính sơ bộ khoảng 16,29 tỷ đồng; xảy ra 2 vụ nổ, làm một người chết và 3 người bị thương. Trong số các vụ cháy tháng 8/2026 có 74 vụ xảy ra tại nhà dân, 14 vụ tại nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh, 21 vụ tại cơ sở công nghiệp, nhà kho và 42 vụ liên quan phương tiện giao thông. Qua điều tra các vụ đã xác định được những nguyên nhân thường gặp là sự cố hệ thống, thiết bị điện, bất cẩn trong sử dụng lửa, nhiệt và sự cố kỹ thuật.

Những con số trên cũng cho thấy nguy cơ cháy, nổ không chỉ xảy ra tại các nhà máy, kho tàng mà có thể bắt đầu từ chính những không gian sinh hoạt quen thuộc của người dân. Nhà ở trong khu dân cư đông đúc, nhà ở kết hợp kinh doanh, nơi tập trung nhiều vật liệu dễ cháy, hệ thống điện sử dụng lâu năm hoặc quá tải đều có thể trở thành điểm phát sinh sự cố. Khi lối thoát nạn bị bịt kín, hàng hóa chắn cầu thang, cửa ra vào hoặc người dân thiếu kỹ năng xử lý ban đầu, một đám cháy nhỏ có thể nhanh chóng phát triển, gây hậu quả nghiêm trọng.

Chủ động phòng ngừa từ mỗi gia đình, cơ sở và cộng đồng

Phòng ngừa luôn là biện pháp quan trọng hàng đầu trong công tác phòng cháy, chữa cháy, bởi khi nguy cơ được nhận diện và loại bỏ từ sớm, khả năng xảy ra cháy và mức độ thiệt hại có thể được hạn chế ngay từ đầu.

Để phòng cháy hiệu quả, trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện và tổ chức thực hiện nghiêm các quy định pháp luật về phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, gắn trách nhiệm của người đứng đầu với điều kiện an toàn thực tế của cơ sở. Công tác kiểm tra cần hướng vào những nguy cơ cụ thể thay vì chỉ dừng ở hồ sơ, thủ tục; kịp thời phát hiện những bất cập về hệ thống điện, lối thoát nạn, nguồn nước, phương tiện chữa cháy, việc bố trí hàng hóa và các khu vực có nguồn lửa, nguồn nhiệt. Đối với nhà ở nhiều tầng, nhiều căn hộ và nhà ở riêng lẻ kết hợp sản xuất, kinh doanh, việc kiểm tra, khắc phục các điều kiện mất an toàn cần được duy trì định kỳ, thường xuyên.

Một trọng tâm khác là phòng ngừa từ hệ thống điện. Việc sử dụng ngày càng nhiều điều hòa, bếp điện, thiết bị sạc, pin, phương tiện điện và các thiết bị công suất lớn làm tăng tải cho hệ thống điện dân dụng. Mỗi hộ gia đình cần thường xuyên kiểm tra dây dẫn, ổ cắm, thiết bị bảo vệ; không đấu nối tùy tiện hoặc cùng lúc sử dụng quá nhiều thiết bị trên một ổ cắm; tắt những thiết bị không cần thiết trước khi rời nhà hoặc đi ngủ. Những dây dẫn xuống cấp, thiết bị có dấu hiệu quá nhiệt, chập chờn cần được sửa chữa, thay thế kịp thời. Đây cũng là một trong những nội dung phòng ngừa cơ bản được nhấn mạnh trong tài liệu tuyên truyền phòng cháy, chữa cháy tại cơ sở.

Cùng với điện, việc quản lý nguồn lửa, nguồn nhiệt và chất dễ cháy phải trở thành thói quen an toàn. Xăng, dầu, khí gas, hóa chất, giấy, vải và các loại hàng hóa dễ bắt lửa cần được bố trí cách xa bếp, thiết bị sinh nhiệt và nguồn phát tia lửa. Đối với nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh, cần sắp xếp khu vực kinh doanh, kho chứa hợp lý, hạn chế tình trạng hàng hóa che kín lối đi hoặc cầu thang; khu vực sinh hoạt cần được tách khỏi nơi có nguy cơ cháy cao.

Đặc biệt, lối thoát nạn phải được coi là điều kiện sống còn. Cửa ra vào, hành lang, cầu thang không được biến thành nơi chứa hàng hóa; nhà có ban công, lô gia, cửa sổ cần tránh lắp đặt kết cấu khiến người bên trong không thể thoát ra khi có sự cố. Với từng căn nhà, các thành viên trong gia đình cần biết đường thoát chính, đường thoát dự phòng và vị trí phương tiện chữa cháy. Trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người khó di chuyển cần được tính đến trong phương án thoát nạn.

Trang bị và biết sử dụng phương tiện chữa cháy cũng rất quan trọng. Bình chữa cháy xách tay cần được đặt ở vị trí dễ thấy, dễ lấy và được kiểm tra định kỳ. Các thành viên trong gia đình đều phải nắm được cách sử dụng cơ bản.

Ở phạm vi rộng hơn, cần tiếp tục củng cố lực lượng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ tại cơ sở, đội dân phòng, tổ liên gia an toàn phòng cháy, chữa cháy và điểm chữa cháy công cộng. Mô hình chỉ phát huy tác dụng khi người tham gia được tập huấn, phương tiện hoạt động tốt và phương án được thực hành thường xuyên. Các buổi diễn tập cần đặt người dân vào những tình huống gần với thực tế như cháy nhà ở ban đêm, cháy tại cơ sở kinh doanh, người bị mắc kẹt hoặc khói bao phủ lối ra, qua đó hình thành phản xạ và kỹ năng thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức lý thuyết.

Song song với đó, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số để phát hiện sớm, truyền tin báo cháy, quản lý cơ sở và chỉ huy chữa cháy. Quy hoạch giao thông, nguồn nước chữa cháy, khoảng cách tiếp cận công trình và hạ tầng kỹ thuật phải theo kịp sự phát triển nhanh của đô thị. Ngoài ra cũng cần hiện đại hóa trang thiết bị, phương tiện phòng cháy chữa cháy.

Cùng với phòng ngừa, việc phát hiện sớm, chữa cháy tại chỗ và tổ chức thoát nạn kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ tính mạng, tài sản. Phương châm “bốn tại chỗ” - chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ - vì vậy cần được cụ thể hóa bằng những điều kiện và kỹ năng thiết thực ngay từ cơ sở. Khi phát hiện cháy, cần nhanh chóng báo động cho người xung quanh, gọi số 114, tổ chức thoát nạn và chỉ sử dụng phương tiện chữa cháy khi điều kiện an toàn cho phép. Không quay trở lại khu vực cháy để lấy tài sản; tại nhà cao tầng, không sử dụng thang máy để thoát nạn khi xảy ra cháy.

Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ không phải nhiệm vụ của riêng lực lượng chuyên trách. Một hệ thống pháp luật đầy đủ, lực lượng chuyên nghiệp và phương tiện hiện đại chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi được kết nối với ý thức và kỹ năng của từng người dân. Chủ động kiểm tra đường dây điện, giữ thông thoáng lối thoát nạn, trang bị và biết sử dụng bình chữa cháy hay tham gia một buổi thực hành phòng cháy, chữa cháy đều là những hành động thiết thực ngăn chặn nguy cơ từ sớm, từ xa, góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản của bản thân, gia đình và xã hội.