Kiên trì tìm kiếm trong từng lớp đất
Ghi nhận của phóng viên Báo Tin tức tại Công viên Lê Thị Riêng, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh vẫn bám sát hiện trường trong điều kiện thời tiết thất thường. Mưa lớn khiến đất nhão, nước đọng tại các hố đào; nắng nóng ảnh hưởng đến sức khỏe lực lượng làm nhiệm vụ. Dù vậy, công việc tìm kiếm vẫn được duy trì.
Nhiều phương tiện cơ giới được huy động để mở rộng phạm vi đào, xử lý và vận chuyển hàng trăm mét khối đất mỗi ngày. Tại những vị trí nghi có mộ, cán bộ, chiến sĩ chuyển sang làm thủ công, kiểm tra từng lớp đất, dấu vết và di vật. Mỗi phần hài cốt, mảnh vải, cúc áo hoặc vật dụng được phát hiện đều được thu thập, đánh dấu và bảo quản theo quy trình chuyên môn.
Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo Thành phố về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, cho biết, công việc được tiến hành khẩn trương nhưng phải tỉ mỉ, khoa học. Lực lượng làm nhiệm vụ xác định đây là trách nhiệm và sự tri ân đối với những người đã hy sinh.
Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, khó khăn lớn nhất là địa hình khu vực đã thay đổi qua nhiều thập kỷ. Một số nơi có lớp đất san lấp dày, hạ tầng và cảnh quan được xây dựng qua nhiều thời kỳ. Để xác định phạm vi đào, lực lượng tìm kiếm phải kết hợp hồ sơ, thông tin nhân chứng, bản đồ, kết quả khảo sát và dấu hiệu thực tế.
Từ ngày 23/6 đến hết ngày 30/9, các lực lượng đã phát hiện, quy tập 682 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó 301 bộ có di vật. Cụ thể, 649 bộ được phát hiện, quy tập riêng lẻ và 33 bộ tại 8 vị trí mộ tập thể, gồm 2 vị trí ở khu A và 6 vị trí ở khu B.
Đại diện Đội K74, Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh cho biết, khi phát hiện dấu hiệu hài cốt hoặc di vật, khu vực đào được khoanh lại để xử lý thủ công. Cán bộ, chiến sĩ không chạy theo tiến độ mà bỏ qua quy trình, bởi một sơ suất có thể làm xáo trộn hài cốt, ảnh hưởng đến việc lấy mẫu và xác định danh tính sau này.
Từ thực tế làm nhiệm vụ, đơn vị nhận thấy mỗi vị trí có đặc điểm khác nhau. Có nơi hài cốt nằm riêng lẻ, nhưng cũng có khu vực nhiều rãnh mộ, hố mộ xếp lớp. Việc tìm kiếm đòi hỏi sự kiên trì, khả năng quan sát và phối hợp giữa lực lượng quân đội, chuyên gia khảo sát, cơ quan y tế và chính quyền địa phương.
Nhân chứng Nguyễn Đình Đạt, người cung cấp thông tin liên quan đến khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán trước đây, cho biết ký ức của người dân sống lâu năm là nguồn tư liệu quan trọng. Dù cảnh quan đã thay đổi, những mô tả về vị trí, đường đi, cây cối và khu vực chôn cất vẫn có thể giúp lực lượng chức năng thu hẹp phạm vi khảo sát.
Tuy nhiên, lời kể của nhân chứng phải được đối chiếu với hồ sơ lịch sử và kết quả khảo sát khoa học. Nhân chứng ngày càng lớn tuổi, trí nhớ có thể bị ảnh hưởng, trong khi nhiều tài liệu đã thất lạc. Vì vậy, mỗi nguồn tin đều được xác minh thận trọng trước khi tổ chức tìm kiếm trên thực địa.
Theo Thiếu tướng Trần Chí Tâm, Phó Chính ủy Quân khu 7, sẽ huy động mọi giải pháp để đẩy nhanh tiến độ, giúp thân nhân sớm nhận lại người thân sau nhiều thập kỷ chờ đợi.
Ngoài Công viên Lê Thị Riêng, cơ quan chức năng đang khảo sát nhiều khu vực có giá trị thông tin, trong đó có địa điểm nghi có hài cốt liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968. Phạm vi tìm kiếm được mở rộng trên cơ sở dữ liệu đã rà soát, thông tin nhân chứng và kết quả thăm dò.
Dùng dữ liệu và ADN để trả lại tên liệt sĩ
Tìm thấy hài cốt mới là bước đầu. Công việc khó khăn tiếp theo là xác định danh tính để từng liệt sĩ có thể trở về với gia đình, quê hương. TP Hồ Chí Minh đang kết hợp việc lấy mẫu hài cốt tại các nghĩa trang, thu nhận mẫu sinh phẩm của thân nhân và chuẩn hóa dữ liệu phục vụ đối chiếu.
Để thực hiện việc lấy mẫu ADN tại các nghĩa trang, Thành phố đã thành lập 15 tổ với 99 đội, gồm 432 người. Các đội thực hiện lấy mẫu và số hóa hồ sơ mộ liệt sĩ theo quy trình, phục vụ công tác giám định, xác định danh tính.
Qua rà soát, TP Hồ Chí Minh có 134.710 hồ sơ liệt sĩ. Số liệu rà soát xác định 26.742 liệt sĩ có nơi chôn cất ban đầu trên địa bàn; 6.538 trường hợp đã được quy tập, 11.473 trường hợp chưa được tìm kiếm, quy tập và 7.731 trường hợp chưa rõ thông tin. Khối lượng hồ sơ cần tiếp tục xác minh, bổ sung còn rất lớn.
Việc lấy mẫu đã được triển khai tại 18 nghĩa trang liệt sĩ, với gần 10.000 phần mộ chưa xác định đầy đủ thông tin. Hàng nghìn mẫu được thu nhận, lưu giữ theo quy trình kỹ thuật để bàn giao cho cơ quan chuyên môn giám định ADN.
Đại diện Công an TP Hồ Chí Minh cho biết, để đối chiếu mẫu hài cốt, cần có dữ liệu thân nhân phù hợp. Việc vận động gia đình liệt sĩ cung cấp thông tin và mẫu sinh phẩm vì thế giữ vai trò quan trọng. Thông tin thân nhân phải được kiểm tra, cập nhật chính xác nhằm hạn chế nhầm lẫn trong quá trình phân tích quan hệ huyết thống.
Cùng với dữ liệu trong nước, thành phố phối hợp với Đại học Công nghệ Texas, các tổ chức và cựu binh nước ngoài tiếp nhận hồ sơ về trận đánh, đơn vị tham chiến và địa điểm chôn cất. Những tư liệu này được phân loại, số hóa, đối chiếu với bản đồ và lời kể nhân chứng trước khi chuyển cho lực lượng khảo sát.
Đại diện nhóm chuyên môn tham gia lấy mẫu cho biết, giám định ADN không thể thực hiện nhanh trong mọi trường hợp. Chất lượng mẫu chịu ảnh hưởng bởi thời gian, môi trường đất, độ ẩm và tình trạng hài cốt. Việc lấy, bảo quản và vận chuyển mẫu phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình để bảo đảm khả năng phân tích.
Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường đánh giá, việc lấy mẫu tại các nghĩa trang và tìm kiếm ở Công viên Lê Thị Riêng đã đem lại nhiều kinh nghiệm trong kết hợp tư liệu lịch sử, thông tin nhân chứng với khoa học, công nghệ. Sự phối hợp giữa quân đội, công an, cơ quan chuyên môn, trường đại học, báo chí và người dân góp phần nâng cao hiệu quả xử lý thông tin, tìm kiếm và xác định danh tính.
Theo ông Nguyễn Mạnh Cường, yêu cầu xuyên suốt là “chạy đua với thời gian nhưng phải chính xác”. Nhân chứng ngày càng ít, địa hình tiếp tục thay đổi và chất lượng mẫu có thể suy giảm, nên tiến độ cần được đẩy nhanh. Tuy nhiên, mỗi kết luận về danh tính liệt sĩ phải có cơ sở khoa học, không để xảy ra sai sót.
Ông Nguyễn Mạnh Cường đề nghị các đơn vị tiếp tục rà soát những khu vực nghi có mộ, hoàn thiện dữ liệu về liệt sĩ và nghĩa trang, tăng cường thu nhận mẫu sinh phẩm của thân nhân. Đồng thời, cần bảo đảm trang thiết bị, kinh phí và nhân lực cho Bộ Tư lệnh Thành phố; đẩy mạnh tuyên truyền để tìm thêm nhân chứng, hồ sơ và đầu mối liên hệ với gia đình liệt sĩ.
Theo UBND TP Hồ Chí Minh, phía sau mỗi mẫu ADN là sự chờ đợi kéo dài của một gia đình. Mục tiêu của công tác quy tập là tìm thấy hài cốt và xác định tên, quê quán, những thông tin cơ bản của từng liệt sĩ. Mỗi trường hợp được xác định danh tính góp phần xoa dịu mất mát của thân nhân, đồng thời bổ sung dữ liệu lịch sử còn thiếu.
Khối lượng công việc phía trước vẫn rất lớn. Các lực lượng đang tiếp tục kết nối thông tin từ hiện trường, mẫu giám định và hồ sơ thân nhân, với yêu cầu mỗi kết luận về danh tính đều phải được đối chiếu chặt chẽ trước khi thông báo cho gia đình.
