Bên cạnh đầu tư hệ thống tập trung, các mô hình cấp nước nhỏ lẻ phù hợp điều kiện từng địa bàn được xác định là giải pháp cần thiết, góp phần giúp người dân tiếp cận nguồn nước an toàn, ổn định.
Theo rà soát, đánh giá, phân loại công trình cấp nước sạch nông thôn năm 2026, tỉnh Quảng Trị có 305 công trình cấp nước nông thôn tập trung trên địa bàn 57 xã và đặc khu. Phần lớn công trình được đầu tư giai đoạn 1989-2015, quy mô nhỏ, phục vụ thôn, bản hoặc cụm thôn, bản. Nhiều công trình đã xuống cấp do thời gian sử dụng, hạn hán, lũ lụt và xâm nhập mặn.
Trong số này, 89 công trình hoạt động bền vững, 33 tương đối bền vững, 130 kém bền vững và 53 không hoạt động. Tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn là 61,9%, trong đó chỉ 33,9% sử dụng nước từ công trình cấp nước tập trung.
Bên cạnh đó, khoảng cách tiếp cận nước sạch giữa các địa bàn còn lớn. Một số xã có tỷ lệ rất thấp như La Lay 1,3%, Đakrông 1,6%, Kim Điền 7,1%, Kim Ngân 8,9% và Trường Sơn 15,3%. Các xã Hướng Lập, Lìa, A Dơi, Thượng Trạch chưa có hộ sử dụng nước sạch theo quy chuẩn từ hệ thống được thống kê.
Theo đại diện lãnh đạo Trung tâm Nước sạch - Vệ sinh môi trường nông thôn tỉnh Quảng Trị, không thể áp dụng một mô hình cấp nước duy nhất cho tất cả địa bàn. Nơi dân cư tập trung cần ưu tiên kết nối, mở rộng hệ thống cấp nước tập trung; trong khi khu vực dân cư phân tán, địa hình khó khăn có thể áp dụng các công trình nhỏ, hệ thống tự chảy, thu trữ nước mưa, bể chứa hoặc xử lý nước hộ gia đình, cụm hộ.
Tại Quảng Trị, hiện UBND cấp xã trực tiếp quản lý hoặc giao khoán cho hợp tác xã, cộng đồng tới 263 công trình. Suất đầu tư cao, mức sử dụng tại một số công trình thấp, trong khi nguồn lực duy tu hạn chế và cơ chế xã hội hóa chưa đủ mạnh đang ảnh hưởng đến tính bền vững của hệ thống.
Trước mắt, tỉnh Quảng Trị đang ưu tiên sửa chữa, phục hồi các công trình còn khả năng khai thác; phát triển giải pháp cấp nước nhỏ lẻ tại nơi chưa thể đầu tư tập trung; tăng cường bảo vệ nguồn nước, thu trữ nước mưa và chủ động cấp nước trong mùa khô, thiên tai.
Về lâu dài, Quảng Trị thực hiện Đề án Cung cấp nước sạch giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050 theo hướng kết hợp hệ thống tập trung với các giải pháp phù hợp khu vực nông thôn. Đại diện Trung tâm Nước sạch - Vệ sinh môi trường nông thôn tỉnh Quảng Trị cho rằng, cấp nước nhỏ lẻ không thay thế hệ thống tập trung mà là giải pháp bổ trợ, giúp giải quyết khoảng trống dịch vụ tại những khu vực khó tiếp cận.
Theo dự thảo Nghị quyết của Hội đồng Nhân dân tỉnh Quản Trị giai đoạn 2027-2030, địa phương đề xuất hỗ trợ 50% tiền sử dụng nước, tối đa 10 m³/hộ/tháng đối với các nhóm đối tượng thuộc diện hỗ trợ.
Việc kết hợp giải pháp nhỏ cho nơi khó tiếp cận với hệ thống lớn cho nơi có điều kiện kết nối, gắn đầu tư với quản lý, vận hành và khả năng chi trả, được kỳ vọng góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận nước sạch giữa các vùng, hướng tới bảo đảm người dân nông thôn Quảng Trị được sử dụng nguồn nước an toàn, ổn định và bền vững.