Dù tồn tại trong khí quyển không lâu bằng CO₂, nhưng khả năng giữ nhiệt của mê-tan trong 20 năm đầu mạnh gấp hơn 80 lần. Tại Việt Nam, một trong những nguồn phát thải mê-tan lớn nhất chính là các bãi chôn lấp rác thải rắn sinh hoạt.
Gánh nặng từ rác thải sinh hoạt
Theo thống kê, mỗi ngày Việt Nam phát sinh khoảng 72 nghìn tấn chất thải rắn sinh hoạt, trong đó đô thị chiếm 39 nghìn tấn còn nông thôn là 33 nghìn tấn. Tính trung bình, Việt Nam thải ra khoảng 26 triệu tấn chất thải rắn mỗi năm, trong đó phần lớn là rác hữu cơ. Hiện nay, khoảng 70% lượng rác này vẫn đang được xử lý bằng phương pháp chôn lấp, cách làm tốn diện tích, tiềm ẩn ô nhiễm và đặc biệt là phát sinh nhiều khí mê-tan.
Trong điều kiện thiếu oxy, rác hữu cơ phân hủy sinh ra khí mê-tan và một số loại khí độc khác. Nếu bãi rác không có hệ thống thu gom, khí này sẽ thoát trực tiếp ra môi trường. Không chỉ gây biến đổi khí hậu, mê-tan còn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống người dân xung quanh.
Tại Hội nghị COP26 (Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc), Việt Nam đã cùng hơn 100 quốc gia tham gia Cam kết giảm phát thải mê-tan toàn cầu (Global Methane Pledge), đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm ít nhất 30% tổng lượng phát thải mê-tan so với mức năm 2020 cũng như đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050. Đây là cam kết mạnh mẽ, thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong ứng phó biến đổi khí hậu.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách, trong đó quản lý chất thải rắn là một trong những lĩnh vực trọng tâm. Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp chất thải rắn đến năm 2025, tầm nhìn đến 2050 đã nêu rõ định hướng: giảm dần chôn lấp, tăng cường tái chế, tái sử dụng, khuyến khích ứng dụng công nghệ hiện đại như đốt rác phát điện, ủ compost, thu hồi khí mê-tan.
Tương lai xanh từ những hành động hôm nay
Lộ trình giảm phát thải trong xử lý chất thải rắn của Việt Nam chia ra nhiều giải pháp, trong đó phân loại rác ngay từ nguồn được xem là một trong những bước quan trọng. Khi rác hữu cơ được tách riêng khỏi các loại chất thải khác, quá trình xử lý sẽ thuận lợi và hiệu quả hơn. Thay vì đưa toàn bộ vào bãi chôn lấp, rác hữu cơ có thể được ủ làm phân bón hoặc xử lý để sản xuất khí sinh học, qua đó hạn chế lượng chất hữu cơ phân hủy trong điều kiện yếm khí - nguồn phát sinh mê-tan đáng kể.
Cùng với phân loại tại nguồn, đầu tư công nghệ xử lý chất thải hiện đại là một hướng đi quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào chôn lấp. Những năm gần đây, Việt Nam đã đẩy mạnh phát triển các nhà máy xử lý rác theo hướng thu hồi năng lượng, trong đó có công nghệ đốt rác phát điện. Nhà máy điện rác Sóc Sơn tại Hà Nội, với công suất xử lý khoảng 4.000 tấn rác mỗi ngày, là một trong những dự án quy mô lớn đang vận hành, góp phần giảm lượng rác phải chôn lấp và thu hồi năng lượng từ chất thải.
Một hướng đi khác đang được thúc đẩy là chuyển từ tư duy “xử lý rác thải” sang “tận dụng tài nguyên từ rác”. Cùng với đó, Việt Nam đang triển khai trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), theo đó doanh nghiệp có trách nhiệm đối với sản phẩm và bao bì sau khi được đưa ra thị trường. Cơ chế này được kỳ vọng thúc đẩy hoạt động thu gom, tái chế bao bì, đặc biệt với những loại chất thải như nhựa, giấy, kim loại vốn có khả năng thu hồi giá trị.
Để thực hiện mục tiêu giảm phát thải trong lĩnh vực chất thải, Việt Nam cũng đang tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế nhằm tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý. Ngân hàng Thế giới (WB), Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) cùng nhiều đối tác khác đã tham gia hỗ trợ Việt Nam trong các chương trình liên quan đến quản lý chất thải và phát triển đô thị bền vững.
Về lâu dài, việc kết hợp đồng bộ các giải pháp từ phân loại rác tại nguồn, xử lý bằng công nghệ phù hợp, thu hồi khí mê-tan đến thúc đẩy kinh tế tuần hoàn sẽ giúp Việt Nam vừa giảm áp lực lên môi trường, vừa khai thác tốt hơn giá trị của chất thải. Quan trọng hơn, đây là một phần trong lộ trình xây dựng hệ thống quản lý chất thải hiện đại, hướng tới mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính và phát triển đô thị xanh, bền vững.
Nếu các chính sách được thực hiện đồng bộ, có sự tham gia của cả Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, mục tiêu giảm ít nhất 30% phát thải khí mê-tan vào năm 2030 hoàn toàn khả thi. Và khi đó, mỗi túi rác được xử lý đúng cách sẽ trở thành một hành động thiết thực để bảo vệ hành tinh xanh cho thế hệ mai sau.
