Khi rác thải trở thành nguồn năng lượng
Khí mê-tan là một trong những loại khí nhà kính có tác động mạnh đến biến đổi khí hậu, với khả năng làm nóng lên toàn cầu mạnh gấp khoảng 80 lần CO₂ trong 20 năm đầu. Trong lĩnh vực quản lý chất thải, nguồn phát sinh mê-tan chủ yếu đến từ quá trình phân hủy rác hữu cơ tại các bãi chôn lấp. Muốn giảm lượng khí này phát thải ra môi trường, việc đầu tư vào các công nghệ xử lý phù hợp là rất cần thiết, từ thu hồi khí mê-tan để phát điện, sản xuất phân compost đến đốt rác phát năng lượng. Tuy nhiên, chi phí đầu tư cho những công nghệ này không nhỏ, vượt quá khả năng ngân sách của không ít địa phương.
Đây cũng chính là khoảng trống mà mô hình hợp tác công - tư có thể phát huy vai trò. Khi doanh nghiệp tham gia, nguồn vốn đầu tư được bổ sung cùng với kinh nghiệm quản lý và khả năng tiếp cận công nghệ mới. Trong khi đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua cơ chế, chính sách, quy hoạch và tạo điều kiện về mặt bằng, qua đó giúp các dự án có thêm cơ sở để triển khai và vận hành ổn định.
Một trong những ví dụ đáng chú ý là dự án nhà máy điện rác Sóc Sơn tại Hà Nội. UBND thành phố Hà Nội phối hợp với doanh nghiệp tư nhân theo hình thức Nhà nước đóng vai trò giao đất, quy hoạch, hỗ trợ hạ tầng kỹ thuật và bao tiêu/vận chuyển rác thải đầu vào, còn doanh nghiệp chịu trách nhiệm đầu tư công nghệ, xây dựng và vận hành thương mại. Dự án đã đầu tư hệ thống thu gom, xử lý khí phát sinh từ lượng rác hữu cơ chôn lấp, đồng thời tận dụng nguồn khí này làm nhiên liệu để phát điện. Cách làm này vừa góp phần hạn chế lượng mê-tan phát thải trực tiếp ra môi trường, vừa tạo thêm nguồn năng lượng phục vụ hệ thống điện.
Mô hình này cho thấy thay vì coi rác thải chỉ là gánh nặng cần xử lý, chất thải có thể được tiếp cận như một nguồn tài nguyên nếu được đầu tư công nghệ phù hợp. Đây cũng là tinh thần quan trọng của kinh tế tuần hoàn: giảm lượng chất thải phải chôn lấp, đồng thời thu hồi tối đa những giá trị còn lại trong rác.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy mô hình này có thể tạo ra những kết quả tích cực trong quản lý chất thải. Tại Ấn Độ, dự án hợp tác công - tư ở thành phố Pune đã xây dựng hệ thống xử lý chất thải hữu cơ thành khí sinh học, qua đó giảm hơn 50% lượng khí mê-tan so với phương thức chôn lấp truyền thống. Kết quả từ Pune cho thấy khi chính quyền đô thị và doanh nghiệp cùng tham gia, các dự án xử lý chất thải không chỉ hướng tới mục tiêu giảm phát thải mà còn có thể nâng cao chất lượng dịch vụ công. Đây là lợi ích kép mà mô hình hợp tác công - tư có thể mang lại nếu được tổ chức và vận hành hiệu quả.
Góp vốn, góp công nghệ, cùng giảm phát thải
Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26), Việt Nam cam kết giảm 30% lượng phát thải khí mê-tan vào năm 2030 so với mức phát thải năm 2020. Để hiện thực hóa mục tiêu này, quản lý chất thải cần tiếp tục được xác định là một trong những lĩnh vực trọng điểm.
Trong bối cảnh đó, hợp tác công - tư có thể trở thành một “chìa khóa” giúp giải quyết đồng thời hai bài toán lớn là thiếu vốn và hạn chế về công nghệ. Nhà nước không thể một mình đảm nhiệm toàn bộ chi phí đầu tư, trong khi doanh nghiệp lại cần một môi trường chính sách ổn định để mạnh dạn bỏ vốn. Các chuyên gia cho rằng, bên cạnh việc nhân rộng những mô hình đã chứng minh được hiệu quả, Việt Nam cần tăng cường học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia có ngành công nghiệp tái chế và xử lý chất thải phát triển. Việc kết hợp giữa sự hỗ trợ về chính sách của Nhà nước với sự năng động, sáng tạo và nguồn lực của doanh nghiệp sẽ tạo thêm động lực cho quá trình chuyển đổi cách thức quản lý chất thải.
Nếu được triển khai hiệu quả, hợp tác công - tư không chỉ giúp Việt Nam giảm phát thải khí mê-tan mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế tuần hoàn, biến chất thải thành nguồn tài nguyên và tạo ra những giá trị kinh tế mới. Khi đó, bài toán xử lý rác sẽ không chỉ dừng lại ở việc “xử lý cho hết”, mà hướng tới một cách tiếp cận bền vững hơn: giảm phát thải, thu hồi tài nguyên và bảo vệ môi trường cho các thế hệ tương lai.
