Theo tờ The Guardian, cuộc tổng tuyển cử tại New Zealand ngày 7/11 được dự báo diễn ra sít sao khi đảng Quốc gia (National) cầm quyền và Công đảng (Labour) đối lập đều chưa có đủ sự ủng hộ để tự thành lập chính phủ. Trong bối cảnh tỷ lệ ủng hộ hai đảng lớn liên tục suy giảm, Opportunity, một đảng trung dung mới nổi, đang đứng trước cơ hội trở thành bên nắm giữ cán cân quyền lực.
Chiến dịch tranh cử kéo dài sáu tuần tại New Zealand tập trung vào những vấn đề được cử tri quan tâm như chi phí sinh hoạt tăng cao, hệ thống y tế chịu nhiều sức ép, tình trạng tội phạm băng đảng và những tranh cãi giữa các chính trị gia. Bên cạnh đó, các chiến thuật vận động phiếu bầu phức tạp cũng khiến cuộc đua trở nên khó đoán.
Lara Greaves, nhà khoa học chính trị tại Đại học Victoria Wellington, nhận định chiến dịch tranh cử những tuần cuối mang nhiều yếu tố tiêu cực, khiến cử tri mệt mỏi và mong cuộc bầu cử sớm kết thúc. Theo bà, bầu không khí căng thẳng này phần nào phản ánh sự cạnh tranh gay gắt giữa các đảng trong cuộc đua chưa có bên nào thực sự chiếm ưu thế.
Hai đảng lớn mất dần lợi thế
Những nỗ lực vận động vào phút chót của hai đảng National và Labour chưa mang lại kết quả đáng kể. Các cuộc thăm dò công bố trong tuần cuối trước bầu cử cho thấy tỷ lệ ủng hộ cả hai đảng đều dưới 30%.
Khảo sát 1News-Verian công bố ngày 3/11 ghi nhận National của Thủ tướng Christopher Luxon đạt 30%, trong khi Labour do ông Chris Hipkins lãnh đạo nhận được 29%. Một cuộc khảo sát khác của Taxpayers' Union và Curia cho kết quả tương tự, với tỷ lệ ủng hộ National đạt 28,9% và Labour đạt 28,4%.
Theo hệ thống bầu cử đại diện tỷ lệ hỗn hợp (MMP) của New Zealand, mỗi cử tri có hai lá phiếu, một dành cho đảng chính trị và một dành cho ứng viên tranh cử tại khu vực bầu cử địa phương. Cơ chế này tạo điều kiện để các đảng nhỏ giành ghế trong Quốc hội và có tiếng nói đáng kể trong quá trình thành lập chính phủ.
Trong cuộc bầu cử năm 2023, đảng National giành 38% số phiếu nhưng vẫn phải liên minh với hai đảng New Zealand First và Act để thành lập chính phủ. Tình thế năm nay thậm chí phức tạp hơn khi sự ủng hộ dành cho các đảng lớn tiếp tục phân tán sang những lực lượng chính trị khác.
Các khảo sát gần đây cho thấy đảng Xanh (Greens) thuộc cánh tả nhận được 14-16% tỷ lệ ủng hộ, đảng tự do Act đạt khoảng 10%, trong khi New Zealand First nhận được 8-9%. Te Pāti Māori, đảng đại diện cho cộng đồng người Māori, đạt khoảng 1%.
Với tương quan này, cả liên minh cánh hữu lẫn khối đối lập cánh tả đều có nguy cơ không giành đủ số ghế cần thiết để thành lập chính phủ nếu thiếu sự hậu thuẫn từ các đảng nhỏ.
Đảng nhỏ hơn nắm cán cân quyền lực
Tâm điểm của cuộc đua hiện nay là Opportunity, đảng trung dung do nữ doanh nhân Qiulae Wong, 38 tuổi, lãnh đạo. Các cuộc thăm dò cho thấy đảng này có khả năng vượt ngưỡng 5% số phiếu cần thiết để giành ghế trong Quốc hội, qua đó trở thành nhân tố có ảnh hưởng quyết định đến việc thành lập chính phủ.
Đảng Opportunity tuyên bố sẽ ưu tiên đàm phán với đảng giành được nhiều phiếu nhất trong cuộc bầu cử. Tuy nhiên, triển vọng hợp tác với National vẫn rất hạn chế khi Thủ tướng Luxon nhiều lần tuyên bố không liên minh với lực lượng này.
Nguyên nhân chủ yếu nằm ở đề xuất áp thuế đất của Opportunity, chính sách đi ngược cam kết không áp đặt các loại thuế mới mà National đưa ra trong chiến dịch tranh cử.
Nếu tiếp tục giữ lập trường này, National có thể đối mặt với nguy cơ mất quyền lực dù là đảng giành được nhiều phiếu nhất. Đây sẽ là kịch bản bất lợi đối với ông Luxon, bởi nếu không thể thành lập chính phủ, National có khả năng trở thành chính phủ do đảng này lãnh đạo có nhiệm kỳ ngắn nhất kể từ khi thành lập năm 1936.
Những diễn biến kinh tế cũng đang gây thêm sức ép lên Thủ tướng Luxon. Số liệu công bố ngày 3/11 cho thấy tỷ lệ thất nghiệp tại New Zealand bất ngờ tăng lên 5,7% trong quý III, mức cao nhất trong 11 năm.
Trong khi đó, khảo sát theo dõi các vấn đề xã hội mới nhất của Ipsos công bố ngày 2/11 cho thấy đa số người dân đánh giá Labour là đảng có khả năng giải quyết tốt nhất 9 trong số 10 vấn đề thường nhật cấp bách nhất đối với cử tri. Kết quả này cho thấy National đang gặp khó khăn trong việc thuyết phục người dân về năng lực điều hành đất nước.
Kết quả cuối cùng có thể phải chờ nhiều tuần
Một yếu tố khác khiến cuộc bầu cử khó dự đoán là khả năng xuất hiện các ghế vượt ngưỡng. Tình huống này xảy ra khi một đảng giành được nhiều ghế tại các khu vực bầu cử địa phương hơn số ghế tương ứng với tỷ lệ phiếu bầu toàn quốc. Khi đó, số ghế trong Quốc hội có thể được bổ sung, làm thay đổi tương quan lực lượng và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hình thành liên minh cầm quyền.
Mức độ quan tâm của cử tri đối với cuộc bầu cử năm nay cũng thể hiện qua số lượng phiếu bầu sớm. Hơn một triệu người New Zealand đã bỏ phiếu trước ngày bầu cử chính thức, tăng khoảng 30% so với cuộc tổng tuyển cử năm 2023. Bà Greaves cho rằng khoảng cách sít sao giữa các đảng có thể là một trong những nguyên nhân thúc đẩy cử tri tham gia bỏ phiếu sớm.
Tuy nhiên, kết quả sơ bộ chưa chắc đủ để xác định bên chiến thắng. Theo bà Greaves, nếu một đảng hoặc liên minh giành ưu thế rõ ràng ngay trong đêm bầu cử, các cuộc đàm phán thành lập chính phủ có thể bắt đầu gần như ngay lập tức.
Ngược lại, nếu không bên nào chiếm ưu thế, các đảng sẽ phải chờ kết quả kiểm phiếu cuối cùng dự kiến được công bố ngày 27/11. Những lá phiếu đặc biệt, bao gồm phiếu của cử tri ở nước ngoài, có thể làm thay đổi số ghế mà các đảng giành được. Nếu xuất hiện thêm ghế vượt ngưỡng, cục diện Quốc hội thậm chí có thể thay đổi đáng kể.
Trao đổi với báo chí, bà Greaves cảnh báo kết quả kiểm phiếu bổ sung có thể “làm thay đổi toàn bộ bản đồ phân bổ ghế trong Quốc hội”, khiến quá trình đàm phán liên minh thêm phức tạp.
Dù kịch bản nào xảy ra, chính phủ tiếp theo của New Zealand cũng sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức, từ kinh tế, việc làm đến y tế và chi phí sinh hoạt. Theo nhận định của bà, bất kỳ lực lượng nào lên nắm quyền cũng sẽ phải trải qua một nhiệm kỳ đầy khó khăn trong bối cảnh xã hội còn nhiều bất đồng và niềm tin của cử tri dành cho các đảng lớn suy giảm.
