Một tuyên bố về việc AI đạt “trình độ huy chương vàng” tại Olympic Toán học Quốc tế (IMO) 2025 từng gây chú ý trên toàn cầu. Nhưng phía sau những dòng tít về bước tiến của trí tuệ nhân tạo là một thực tế khác: AI không tham gia kỳ thi chính thức, không được chấm theo quy trình dành cho thí sinh và chưa thực sự cạnh tranh với con người trong cùng một điều kiện.
Khi “trình độ huy chương vàng” không đồng nghĩa với một huy chương
IMO được tổ chức từ năm 1959, quy tụ khoảng 600 học sinh đến từ gần 100 quốc gia. Trong hai ngày thi, mỗi thí sinh có 4,5 giờ mỗi ngày để giải 6 bài toán bằng giấy và bút. Các bài toán được lựa chọn qua một quy trình kéo dài nhiều tháng, đòi hỏi khả năng suy luận, sáng tạo và trình bày lời giải, chứ không đơn thuần tìm ra đáp án.
Năm 2025, các công ty AI như Google, OpenAI, Huawei, ByteDance và một số doanh nghiệp khác được mời tham gia các hoạt động bên lề IMO. Sau khi học sinh hoàn thành bài thi, một số công ty gửi lời giải của mô hình AI để đề nghị đánh giá.
Theo cuộc điều tra của EL PAÍS, các giám khảo IMO khi đó đã đặt ra nhiều vấn đề. Họ vốn đã phải chấm bài của khoảng 600 thí sinh trong điều kiện áp lực cao và không được trả thù lao. Việc đánh giá thêm các hệ thống AI đặt ra câu hỏi về khối lượng công việc, tính minh bạch của mô hình và cách áp dụng tiêu chí chấm điểm vốn được thiết kế cho con người.
Ban tổ chức sau đó đề nghị các công ty chỉ công bố kết quả sau lễ bế mạc ít nhất một tuần. Tuy nhiên, vào đêm trao giải, OpenAI công bố rằng mô hình của mình đã đạt “gold medal-level performance” - tức trình độ tương đương huy chương vàng - với 35/42 điểm.
Cách diễn đạt này nhanh chóng được nhiều phương tiện truyền thông diễn giải thành việc AI “giành huy chương vàng” tại IMO. Nhưng theo EL PAÍS, mô hình không phải là thí sinh chính thức, không nhận huy chương và lời giải cũng không được ban giám khảo IMO đánh giá theo quy trình chấm thi thông thường. Google DeepMind sau đó cũng khẳng định hệ thống của họ đạt mức tương đương huy chương vàng, đồng thời thừa nhận AI không thực sự nhận huy chương tại cuộc thi.
Điểm khác biệt này cho thấy khoảng cách giữa một thử nghiệm năng lực AI và một thành tích được xác nhận trong một cuộc thi.
Một bài toán khó hơn cả việc giải toán
Tranh luận sau IMO 2025 vì thế không chỉ xoay quanh việc AI có thể giải được những bài toán khó đến đâu. Vấn đề còn nằm ở cách đánh giá năng lực của một hệ thống AI.
Một lời giải được xem là đúng trong IMO phải trình bày lập luận để giám khảo có thể kiểm chứng. Trong khi đó, các mô hình AI có thể sử dụng lượng dữ liệu và năng lực tính toán rất lớn, đồng thời có thể được chạy nhiều lần để tìm lời giải. Điều kiện đó khác xa với một học sinh chỉ có giấy, bút và 4,5 giờ.
Một điều phối viên được EL PAÍS dẫn lời cho biết, ở một bài toán, hệ thống AI có thể đoán được kết quả cuối cùng nhưng không chứng minh được các bước quan trọng. Nếu đó là bài làm của một học sinh, lời giải sẽ không được tính điểm.
Một số nhà toán học, trong đó có Terence Tao, cho rằng việc đánh giá AI cần những quy tắc phù hợp hơn thay vì đơn giản đặt hệ thống vào cùng thang điểm với học sinh. Đây cũng là lý do các cuộc thi AI chuyên biệt hoặc những phương thức kiểm tra được thiết kế riêng cho máy móc đang được đặt ra.
Ở chiều ngược lại, Chủ tịch IMO Gregor Dolinar cho rằng sự xuất hiện của các công ty AI cũng giúp cuộc thi thu hút sự chú ý rộng rãi hơn. Google cho biết đã hỗ trợ IMO về tài chính và tham gia các hoạt động thúc đẩy toán học. Vì thế, tranh luận không đơn giản là AI có nên xuất hiện tại IMO hay không, mà là xuất hiện với tư cách nào và theo luật chơi nào.
Câu chuyện cũng cho thấy một vấn đề rộng hơn đối với quá trình phát triển AI: khi công nghệ tiến nhanh, hệ thống đánh giá, chuẩn mực và cơ chế giám sát phải theo kịp. Một tuyên bố về năng lực công nghệ nếu thiếu thông tin về điều kiện thử nghiệm rất dễ được hiểu thành một thành tích lớn hơn thực tế.
Đội tuyển Tây Ban Nha tại giải IMO 2025 diễn ra tại Australia. Ảnh: IMO
Từ sân chơi toán học đến bài toán nhân lực AI của Việt Nam
Với Việt Nam, câu chuyện IMO có thể được nhìn từ một góc độ khác: AI càng tiến nhanh, việc phát triển con người có năng lực toán học và tư duy nền tảng càng trở nên quan trọng.
Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định phát triển, trọng dụng nhân lực chất lượng cao và nhân tài là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Nghị quyết cũng đề cập việc đổi mới giáo dục, đào tạo và có cơ chế thu hút học sinh, sinh viên giỏi theo học các lĩnh vực như toán học, vật lý, hóa học, sinh học, kỹ thuật và công nghệ then chốt.
Đặt trong bối cảnh đó, sự phát triển của AI không làm giảm ý nghĩa của việc đào tạo những học sinh giỏi toán. Ngược lại, những năng lực từng được rèn luyện qua các kỳ thi toán - khả năng đặt vấn đề, suy luận, kiểm chứng một lập luận và tìm cách giải quyết một bài toán chưa có sẵn đáp án - cũng là nền tảng cho nhiều lĩnh vực nghiên cứu và công nghệ.
Điều thay đổi là môi trường sử dụng những năng lực ấy.
AI có thể hỗ trợ giải toán, viết mã, phân tích dữ liệu hoặc tìm kiếm phương án cho các vấn đề phức tạp. Nhưng để biến những khả năng đó thành nghiên cứu, sản phẩm và công nghệ có giá trị, vẫn cần con người đặt câu hỏi, kiểm chứng kết quả và hiểu được giới hạn của công cụ.
Đây cũng là một trong những bài toán đặt ra đối với đào tạo nhân lực công nghệ ở Việt Nam. Thay vì chỉ quan tâm đến khả năng sử dụng những công cụ AI mới nhất, giáo dục và đào tạo cần đồng thời củng cố những năng lực nền tảng để người học có thể kiểm tra, phản biện và phát triển các kết quả do AI tạo ra.
Câu chuyện IMO 2025 vì thế đáng chú ý không chỉ bởi một mô hình AI có thể giải được những bài toán ở trình độ rất cao. Điều đáng chú ý hơn nằm ở chính cuộc tranh luận sau đó: khi máy móc ngày càng có khả năng thực hiện những nhiệm vụ từng được xem là đặc quyền của con người, xã hội cần xác định lại thế nào là một thành tích, đánh giá nó bằng tiêu chuẩn nào và chuẩn bị con người ra sao để làm việc cùng công nghệ.
Đó cũng là phần việc không thể giao hoàn toàn cho AI.
