Các cơ quan quản lý an toàn bức xạ và hạt nhân quốc tế cảnh báo tình hình an toàn hạt nhân tại Ukraine đang trở nên đáng lo ngại trước mùa đông năm nay.
Trong tuyên bố chung đưa ra ngày 16/11, đại diện 38 quốc gia kêu gọi Nga chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng của Ukraine nhằm bảo đảm cho hoạt động an toàn của các cơ sở đó.
Nguy cơ mất điện diện rộng đe dọa các lò phản ứng
Mối lo ngại lớn nhất của giới chức an toàn hạt nhân là nguy cơ nguồn điện từ lưới quốc gia bị gián đoạn. Khi không có nguồn cung điện ổn định, các nhà máy điện hạt nhân sẽ gặp khó khăn trong việc duy trì hệ thống làm mát nhiên liệu và vật liệu hạt nhân, làm gia tăng nguy cơ quá nhiệt, nóng chảy lõi lò phản ứng và phát tán phóng xạ ra môi trường.
Kịch bản này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng tương tự thảm họa Chernobyl năm 1986, sự cố hạt nhân dân sự nghiêm trọng nhất trong lịch sử thế giới. Khi đó, các chất phóng xạ như iodine-131, caesium-134 và caesium-137 phát tán trên diện rộng, ảnh hưởng đến nhiều khu vực của Ukraine, Belarus, Nga cũng như miền Bắc và Trung Âu.
Cảnh báo được đưa ra bởi ba tổ chức gồm Hiệp hội các cơ quan có thẩm quyền về bảo vệ bức xạ châu Âu (HERCA), Hiệp hội các cơ quan quản lý hạt nhân Tây Âu (WENRA) và Hiệp hội những người đứng đầu cơ quan an toàn bức xạ Bắc Âu (NORA). Các tổ chức này đại diện cho 38 quốc gia, trong đó có toàn bộ thành viên Liên minh châu Âu (EU), Mỹ, Anh, Canada và Nhật Bản.
Per Strand, người đứng đầu HERCA và NORA, cho biết các cuộc tấn công của Nga trong những tuần gần đây trở nên nguy hiểm hơn, khi Moskva sử dụng các UAV mang tải trọng lớn hơn và có khả năng xác định mục tiêu chính xác hơn.
"Do chiến thuật mới này của Nga, rõ ràng mùa đông năm nay sẽ là thời điểm có nguy cơ xảy ra sự cố hạt nhân cao nhất", ông Strand nói.
Theo ông, kịch bản nghiêm trọng nhất là toàn bộ lưới điện Ukraine bị mất điện, khiến cả 9 lò phản ứng hạt nhân đang hoạt động phải đối mặt với tình trạng khẩn cấp cùng lúc.
"Nếu cả 9 lò phản ứng đồng thời đứng trước nguy cơ phát tán phóng xạ, đó sẽ là một tình huống đặc biệt nghiêm trọng", ông cảnh báo.
Tuy nhiên, ông Strand cho rằng nguy cơ này vẫn có thể được ngăn chặn nếu các bên hành động kịp thời và gia tăng sức ép buộc Nga dừng các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng Ukraine. Trong trường hợp tình hình tiếp tục xấu đi, các quốc gia châu Âu cần phối hợp xây dựng phương án ứng phó khẩn cấp nhằm hạn chế hậu quả nếu sự cố hạt nhân xảy ra.
Zaporizhzhia phụ thuộc nguồn điện từ bên ngoài
Ngày 15/11, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết hoạt động quân sự trong tuần trước đã khiến hệ thống điện Ukraine mất ổn định, buộc một số tổ máy tại các nhà máy điện hạt nhân phải giảm công suất.
Ukraine hiện có 4 nhà máy điện hạt nhân, trong đó 3 cơ sở đang hoạt động, cung cấp khoảng 80% lượng điện nước này sử dụng trong mùa đông. Nhà máy còn lại là Zaporizhzhia, cơ sở điện hạt nhân lớn nhất châu Âu, hiện nằm dưới quyền kiểm soát của Nga tại khu vực gần tiền tuyến.
Zaporizhzhia không sản xuất điện nhưng vẫn cần nguồn cung từ bên ngoài để duy trì hệ thống làm mát nhiên liệu hạt nhân, ngăn nguy cơ nóng chảy lõi lò phản ứng. Đáng chú ý, cơ sở này vẫn phụ thuộc vào điện từ hệ thống lưới điện Ukraine để vận hành các thiết bị thiết yếu.
Theo IAEA, kể từ khi xung đột bùng phát, nhà máy Zaporizhzhia đã 27 lần mất nguồn điện từ bên ngoài, buộc phải chuyển sang sử dụng các máy phát điện diesel dự phòng. Từ cuối tháng 3, cơ sở này chỉ còn phụ thuộc vào một đường dây điện bên ngoài duy nhất, làm gia tăng mức độ dễ tổn thương trước các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng.
Nga và Ukraine liên tục cáo buộc lẫn nhau tấn công nhà máy Zaporizhzhia cũng như phá hoại các đường dây truyền tải điện dẫn đến cơ sở này.
Trong bối cảnh mùa đông đến gần, nguy cơ gián đoạn nguồn điện không chỉ đặt ra thách thức đối với hệ thống năng lượng Ukraine mà còn làm dấy lên lo ngại về an toàn hạt nhân trên phạm vi rộng hơn. Một sự cố tại các nhà máy điện hạt nhân có thể khiến phóng xạ lan qua biên giới, kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng đối với nhiều quốc gia châu Âu.