Vui hội Ná Nhèm với người Tày ở Lạng Sơn

Nổi tiếng bởi màn rước sinh thực khí, Hội Ná Nhèm (Làng Mỏ, xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn) là một nghi thức độc đáo nhằm cầu may mắn, bình an của bà con dân tộc Tày tổ chức vào ngày Rằm tháng Giêng âm lịch hàng năm.

Ná Nhèm trong tiếng Tày nghĩa là “mặt nhọ” và lễ hội gắn với một truyền thuyết chống giặc giữ làng nên phần lớn trai tráng trong làng khi tham gia lễ hội đều phải bôi nhọ lên mặt thể hiện hình dạng bọn giặc xưa kia đến cướp phá dân làng. Họ tin rằng làm như vậy sẽ đánh lạc hướng hồn ma của chúng để không thể đến quấy nhiễu nữa.

Lễ hội Ná Nhèm được tổ chức từ rạng sáng cho tới lúc trời tối. Ngay từ sáng sớm, các nghi thức cúng, tế, và rước nước từ miếu thờ đức vua Miêu Tĩnh tại mỏ nước Bó Vằn về đình làng Mỏ; nghi lễ cúng tế tại đình làng Mỏ (thờ đức vua Cao Quyết “Uy Linh Tỉnh Khuê” và miếu Xa Vùn (thờ đức Thánh Cao Sơn, Quý Minh” được các ông mo, ông hội thực hiện nghiêm cẩn.

Tại lễ hội Ná Nhèm, có rất nhiều tiết mục tế lễ mang tính chất văn hóa truyền thống của người dân bản địa được lưu truyền lại: các nghi thức lễ tế, cúng rước long ngai, bài vị thần từ đình Làng Mỏ lên miếu Xa Vùn.

Trong lễ cáo giỗ có nhiều hành vi như cẩn cáo, đi giật lùi, che tay áo thụng, việc cúng tế được thực hiện bằng tiếng Tày. Nghi thức không chỉ là các vật tế, không chỉ là mật ngữ mà còn nằm ở việc chọn giờ, chọn vận khí, chọn người nam và người nữ tham gia phần lễ.

Sau nhiều năm được phục dựng và duy trì tổ chức, lễ hội Ná Nhèm ngày càng khẳng định vị trí trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân địa phương cũng như du khách thập phương. Với những giá trị to lớn của lễ hội, ngày 8/6/2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có Quyết định số 1877/QĐ-BVHTT&DL công nhận lễ hội Ná Nhèm là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Lễ hội Ná Nhèm được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nằm trong chuỗi các lễ hội cổ truyền có nguồn gốc từ tín ngưỡng phồn thực của các quốc gia có nền văn minh nông nghiệp lúa nước.

Lễ hội Ná Nhèm nổi tiếng bởi màn diễn và rước sinh thực khí nam – nữ (tàng thinh – mặt nguyệt). "Tàng thinh" là thân gỗ lớn đẽo gọt tạo hình tượng trưng cho sinh thực khí nam, "Mặt nguyệt" là biểu tượng cho bộ phận sinh nở của người phụ nữ. Khi "tàng thinh" và "mặt nguyệt" gặp gỡ nhau, giao hòa tạo nên sự bình an, ấm no, sinh sôi nảy nở. Ná Nhèm là lễ hội duy nhất sử dụng mô hình khí giới như thật để diễn trò và cũng là lễ hội duy nhất đem sinh thực khí nam nữ đi cúng Vua.

Bài và ảnh: An Thành Đạt