Trong khi thị trường năng lượng toàn cầu đang chao đảo do sự gián đoạn vận chuyển nhiên liệu qua eo biển Hormuz, một cuộc khủng hoảng khác ít được nhắc đến nhưng có sức tàn phá không kém đang hình thành: sự đứt gãy nguồn cung lương thực và phân bón. Cuộc xung đột Iran không chỉ là một cuộc đối đầu quân sự mà đang có những tác động lan rộng toàn cầu.
Cú sốc lương thực và sự mong manh của vùng Vịnh
Theo ông Michael Werz, nghiên cứu viên cao cấp tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (cfr.org), vùng Vịnh không chỉ là yết hầu dầu thô mà còn là tuyến đường thiết yếu cho lương thực. Với dân số hơn 60 triệu người, các quốc gia khu vực này đang đối mặt với sự tổn thương cực lớn do phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhập khẩu: 77% gạo, 89% ngô, 95% đậu nành và 91% dầu thực vật.
Tại Iran, lạm phát giá lương thực đã tăng 40% trong năm qua, với giá gạo tăng gấp 7 lần. Việc đóng cửa eo biển Hormuz buộc các quốc gia phải tìm kiếm hành lang vận tải mới, vô hình trung đặt Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Syria vào vị thế kiểm soát chiến lược. Trong khi đó, các cảng Biển Đỏ của Saudi Arabia cũng bị tê liệt bởi các cuộc tấn công từ lực lượng Houthi.
Lịch sử cho thấy tình trạng mất an ninh lương thực và giá bánh mì tăng vọt là ngòi nổ cho các cuộc nổi dậy Mùa xuân Arab (2011-2012). Hiện nay, thế giới đang có hơn 670 triệu người phải chịu đói. Theo Thang Phân loại Giai đoạn An ninh Lương thực Tích hợp (IPC), tình trạng "nạn đói có bằng chứng xác thực" đang hiện hữu tại các điểm nóng như Sudan, Dải Gaza, Yemen, Nam Sudan và Mali.
Nước sạch: Mục tiêu chiến lược mới
Nước đang trở thành mục tiêu quân sự trực diện. Các cuộc tấn công vào nhà máy khử muối tại Bahrain và gần khu phức hợp 43 nhà máy của Saudi Arabia đã mở ra một mặt trận chiến lược mới. Toàn bộ khu vực Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) hiện vận hành 400 nhà máy, cung cấp gần 40% lượng nước khử muối toàn cầu.
Sự phụ thuộc này ở mức báo động: Kuwait với 90% nước uống từ khử muối, Oman là 86%, Saudi Arabia là 70%.
Một báo cáo rò rỉ từ Đại sứ quán Mỹ năm 2008 từng cảnh báo: nếu cơ sở hạ tầng nước của Riyadh bị phá hủy, thành phố sẽ phải sơ tán trong vòng một tuần. Ngày nay, khi lĩnh vực này cung cấp tới 3/4 lượng nước uống của Saudi Arabia, tầm quan trọng của nó đã vượt xa dầu mỏ.
Ngoài ra, khu vực xung đột còn nắm giữ vai trò then chốt trong xuất khẩu phân bón - mặt hàng chiếm tới 25% chi phí sản xuất nông nghiệp. Khoảng 1/4 sản lượng phân bón toàn cầu đi qua eo biển Hormuz hiện đang bị đe dọa. Tại Trung Đông, giá urê đã tăng 19% chỉ trong một tuần.
Tình trạng này lặp lại kịch bản tàn khốc khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra. Vào thời điểm đó, Nga sản xuất 25% nguyên liệu thô phân bón thế giới và đã hạn chế xuất khẩu, dẫn đến phản ứng dây chuyền khi hàng loạt quốc gia như Argentina, Ấn Độ và Indonesia ngừng xuất khẩu lương thực để bảo vệ nguồn cung trong nước.
Vũ khí hóa nhu cầu cơ bản và gánh nặng tài chính
Việc "vũ khí hóa" lương thực, nước và phân bón đang được thực hiện có hệ thống thông qua việc thao túng viện trợ và phá hủy cơ sở hạ tầng nông nghiệp. Điểm mới của các cuộc xung đột hiện đại là phạm vi ảnh hưởng toàn cầu nhằm thúc đẩy các mục tiêu địa chính trị.
Cuộc chiến cũng gây ra những hệ lụy tài chính thứ cấp nghiêm trọng. Chi phí quốc phòng tăng vọt đang bòn rút nguồn lực phát triển bền vững: Chỉ trong tuần đầu tiên của chiến tranh Iran, chi phí vượt quá 11,3 tỷ USD. Trước đó, chi tiêu quốc phòng châu Âu đã tăng từ 378 tỷ USD (2020) lên 693 tỷ USD (2024).
Dữ liệu từ Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) dự báo việc ưu tiên ngân sách cho quân sự sẽ khiến tài chính phát triển toàn cầu tổn thất từ 21 tỷ đến 32 tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2030.
Tóm lại, cuộc xung đột Iran đang biến những nhu cầu sinh tồn cơ bản thành công cụ chiến tranh. Nếu không được giải quyết, sự kết hợp giữa cú sốc phân bón, biến đổi khí hậu và nợ công sẽ biến một cuộc đối đầu quân sự khu vực thành một cuộc khủng hoảng nhân đạo toàn cầu khó kiểm soát.
