Tiếng súng đã giảm đáng kể so với những năm chiến sự khốc liệt, nhưng một nền hòa bình bền vững vẫn còn ở rất xa.
Gaza bước vào giai đoạn tái thiết trong điều kiện thiếu thốn nghiêm trọng, Israel tiếp tục duy trì sự hiện diện an ninh quy mô lớn, Hamas chưa hoàn toàn giải giáp, trong khi những bất đồng về tương lai chính trị của vùng đất này vẫn chưa thể tháo gỡ.
Khoảng cách thực tế
Thỏa thuận hòa bình do Washington thúc đẩy đã tạo ra bước chuyển quan trọng khi đưa vấn đề con tin, viện trợ nhân đạo, rút quân và tái thiết trở thành một tiến trình chính trị - an ninh có sự tham gia của nhiều bên. Việc toàn bộ con tin Israel còn lại được trả tự do là một trong những kết quả then chốt nhất, đáp ứng nguyện vọng đặc biệt lớn của xã hội Israel sau cú sốc ngày 7/10. Đối với người Palestine, việc giảm đáng kể cường độ giao tranh cũng mở ra cơ hội để hàng triệu người tại Dải Gaza thoát khỏi trạng thái chiến tranh thường trực và bắt đầu khôi phục lại cuộc sống.
Tuy nhiên, một năm sau khi thỏa thuận có hiệu lực, khoảng cách giữa cam kết trên văn bản và thực tế triển khai trên thực địa vẫn rất lớn. Các bên liên quan vẫn chưa thể đạt được sự thống nhất đầy đủ về cơ chế phi quân sự hóa Gaza, tương lai chính trị của Hamas, thời điểm và mức độ rút quân của Israel, cũng như lực lượng nào sẽ chịu trách nhiệm quản lý và bảo đảm an ninh chính thức tại vùng đất này.
Bất đồng lớn nhất hiện nay nằm ở lộ trình rút quân và cơ chế quản lý an ninh. Lực lượng Israel hiện vẫn kiểm soát khoảng 64% Dải Gaza với hai sư đoàn duy trì tại 30 vị trí then chốt. Tel Aviv coi sự hiện diện này là tuyến phòng thủ bắt buộc để ngăn chặn nguy cơ tái diễn các cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ của mình. Ngược lại, phía Palestine và các tổ chức quốc tế cho rằng việc tiếp tục duy trì kiểm soát quân sự đã cản trở nghiêm trọng tiến trình chuyển tiếp và tước đi quyền tự quản của người dân bản địa.
Bên cạnh đó, bài toán phi quân sự hóa Hamas vẫn rơi vào bế tắc. Đối với Hamas, việc giải giáp đồng nghĩa với từ bỏ nền tảng sức mạnh và vị thế chính trị, nhưng nếu tiếp tục duy trì lực lượng vũ trang, tổ chức này không thể thuyết phục quốc tế về một giai đoạn quản trị mới. Trong khi đó, ý tưởng thành lập một lực lượng ổn định quốc tế hay chính quyền chuyển tiếp vấp phải câu hỏi lớn: quốc gia nào sẵn sàng cử binh sĩ tham gia, lực lượng này sẽ chịu trách nhiệm trước ai và làm thế nào để tránh biến Gaza thành một khu vực phụ thuộc lâu dài vào sự can thiệp từ bên ngoài.
Vết thương sau tiếng súng
Tại Gaza, nhu cầu cấp bách hiện nay đã chuyển từ "sống sót qua đạn pháo" sang phục hồi các điều kiện sống cơ bản. Các cơ quan Liên hợp quốc cảnh báo hệ thống nước sạch, vệ sinh, y tế và giáo dục tại đây vẫn bị phá hủy nghiêm trọng. Hàng triệu người tiếp tục phải sống trong các lều bạt tạm bợ hoặc những công trình hư hại nặng. Tiến trình tái thiết bị nghẽn ở bài toán kiểm soát hàng hóa: Israel siết chặt việc nhập khẩu vật liệu xây dựng do lo ngại bị sử dụng cho mục đích quân sự, trong khi những hạn chế này lại khiến người dân thường tiếp tục phải trả giá cho những bất đồng chính trị kéo dài.
Ở chiều ngược lại, xã hội Israel cũng đang gánh chịu những vết thương sâu sắc. Cảm giác mất an toàn kéo dài sau sự kiện 7/10 cùng việc duy trì lực lượng dự bị trong thời gian dài đã gây gián đoạn nặng nề đến đời sống kinh tế - xã hội. Hàng trăm nghìn người phải sơ tán khỏi hai đầu Nam - Bắc của đất nước trong các giai đoạn khác nhau của chiến tranh.
Các số liệu y tế ghi nhận số trường hợp chẩn đoán rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD) trong dân số Israel tăng vọt sau năm đầu tiên và tiếp tục ở mức cao trong những năm sau đó. Đáng chú ý, số lượt trẻ em và thanh thiếu niên phải điều trị cấp cứu tâm thần trong năm thứ ba của chiến tranh đã tăng tới 121,3% so với mức trước xung đột. Trong số những người sơ tán từ miền Nam, các rối loạn lo âu, mất ngủ và bệnh lý mạn tính cũng gia tăng đáng kể. Những con số này, cùng với bức tranh thương vong khổng lồ trên toàn chiến trường - với hơn 74.000 người Palestine thiệt mạng và 1.200 người phía Israel - khẳng định một thực tế khắc nghiệt: chiến tranh không kết thúc vào thời điểm các bên ngừng bắn, và một nền hòa bình thực sự sẽ khó lòng hình thành nếu nỗi đau của một trong hai bên không được nhìn nhận một cách công bằng.
Tái cấu trúc an ninh Trung Đông
Tác động lớn nhất của sự kiện 7/10/2023 không chỉ dừng lại trong phạm vi Gaza mà đã phá vỡ hoàn toàn giả định cho rằng xung đột Israel - Palestine có thể được kiểm soát riêng biệt. Trong 3 năm qua, cuộc chiến đã nhanh chóng kích hoạt một chuỗi phản ứng dây chuyền, tái cấu trúc toàn bộ môi trường an ninh khu vực Trung Đông.
Xung đột nổ ra giữa Israel và lực lượng Hezbollah tại khu vực biên giới đã biến Liban thành một mặt trận chiến sự trọng yếu. Các chiến dịch quân sự nhằm làm suy giảm năng lực của Hezbollah từ phía Israel, cùng các đợt đáp trả bằng tên lửa của lực lượng này, đã đẩy vùng biên giới vào trạng thái căng thẳng thường trực.
Trong khi đó, Iran ngày càng hiện diện rõ ở vị trí trung tâm của vòng xoáy xung đột. Sự hỗ trợ của Iran cho các lực lượng trong khu vực khiến cuộc chiến Gaza gắn liền với cấu trúc mâu thuẫn rộng lớn hơn giữa Israel và Iran. Các cuộc đối đầu quân sự trực tiếp giữa hai nước, cùng sự can thiệp và hiện diện của Mỹ, đã đưa toàn bộ khu vực Trung Đông tới ngưỡng nguy hiểm chưa từng có.
Lực lượng Houthi tại Yemen mở rộng các đợt tấn công nhằm vào mục tiêu Israel và tàu thuyền thương mại trên Biển Đỏ, kéo theo sự can thiệp quân sự trực tiếp từ Mỹ và các đồng minh khu vực như Saudi Arabia nhằm bảo vệ tuyến hàng hải huyết mạch toàn cầu.
Một năm sau thỏa thuận Gaza và 3 năm sau ngày 7/10, câu hỏi cốt lõi của cuộc xung đột không còn là bên nào "thắng" hay "thua". Thỏa thuận hòa bình hiện tại chỉ có thể trở thành một bước ngoặt thực sự nếu các bên từng bước giải quyết được những yêu cầu nền tảng: bảo đảm an ninh lâu dài cho Israel; xây dựng cơ chế phi quân sự hóa Gaza khả thi; hình thành một chính quyền Palestine có chính danh và năng lực quản trị; rút lực lượng Israel theo một lộ trình rõ ràng; bảo đảm nguồn lực tái thiết; triển khai cơ chế quốc tế có đủ thẩm quyền giám sát; và quan trọng nhất là mở lại một tiến trình chính trị đáng tin cậy về tương lai của người dân Palestine. Đây chắc chắn là một chặng đường dài, đầy bất trắc, nhưng cũng là cơ hội hiếm hoi để khu vực thoát khỏi vòng lặp chiến tranh - ngừng bắn - tái vũ trang - tái xung đột vốn đã kéo dài qua nhiều thế hệ.
