Theo truyền thông Qatar ngày 27/9, Iran đang tìm cách đưa hàng xuất khẩu ra nước ngoài và nhập khẩu hàng thiết yếu qua biển Caspi, sau khi hoạt động tại các cảng phía nam chịu tác động của lệnh phong tỏa đường biển do Mỹ áp đặt.
Việc chuyển hướng diễn ra trong lúc những nỗ lực tháo gỡ bế tắc giữa Tehran và Washington tại Liên hợp quốc chưa đạt kết quả. Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng đề xuất mở lại eo biển Hormuz của Iran là không thể chấp nhận.
Biển Caspi nối Iran với Nga, Azerbaijan, Kazakhstan và Turkmenistan. Các cảng Anzali, Amirabad và Nowshahr ở phía bắc vì thế có thể giúp Tehran duy trì một phần hoạt động thương mại. Tuy nhiên, quy mô của tuyến này nhỏ hơn nhiều so với hệ thống cảng phía nam, nơi lâu nay đảm nhận phần lớn hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của Iran.
Cảng phía bắc có thêm hàng, nhưng năng lực hạn chế
Theo người đứng đầu Tổ chức Cảng và Hàng hải Iran Mohammad Shakibi-Nasab, tổng công suất thiết kế của các cảng nước này là 300 triệu tấn, trong đó các cảng phía bắc chỉ chiếm 30 triệu tấn. Trước cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát ngày 28/2, các cảng phía bắc đảm nhận 18% lượng hàng thiết yếu được vận chuyển qua cảng, tỷ lệ này hiện tăng lên 30%.
Sự chênh lệch còn thể hiện ở sức chở của tàu. Ông Shakibi-Nasab cho biết một tàu hoạt động tại cảng phía nam có thể chở lượng hàng tương đương 20 tàu đi trên biển Caspi. Trong khi đó, theo Hiệp hội Vận tải biển Iran, mực nước Caspi giảm khiến các cảng phía bắc của Iran chỉ còn tiếp nhận được tàu tải trọng khoảng 4.000 tấn, ít hơn so với mức 6.000 tấn trước đây.
Mực nước thấp cũng gây trở ngại trên tuyến sông Volga nối với Nga. Một số tàu Iran từng mắc cạn tại đây trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Quan chức môi trường Iran cho biết mực nước Caspi đã giảm hơn 20 cm mỗi năm trong khoảng hai đến ba năm qua, làm gia tăng sức ép đối với hoạt động vận tải của cả năm nước ven biển.
Dù vậy, lượng hàng qua các cảng phía bắc đang tăng. Thống đốc tỉnh Gilan Hadi Haghshenas cho biết số container cập các cảng Caspi trong 5 tháng tính đến ngày 22/8 tăng 50% so với cùng kỳ năm trước. Ông cũng nhận định vị trí gần các thành phố lớn như Tehran, Isfahan và Arak có thể giúp giảm chi phí vận chuyển hàng nhập khẩu từ cảng đến nơi tiêu thụ.
Đường bộ quá tải, đường sắt còn thiếu kết nối
Hàng hóa chuyển lên phía bắc đang tạo thêm áp lực cho các cửa khẩu đường bộ. Theo nhà nghiên cứu Vali Kaleji, có thời điểm khoảng 1.800 xe tải phải xếp hàng nhiều ngày tại cửa khẩu Norduz giáp Armenia. Tại một số cửa khẩu khác, thời gian chờ để vào Iran lên tới 10-15 ngày. Ông cho rằng tình trạng này còn liên quan đến năng lực thông quan, hạ tầng đường bộ và các công trình đang thi công, chứ không chỉ do hàng hóa chuyển từ đường biển sang đường bộ.
Iran có tuyến đường sắt phía đông Caspi kết nối với Turkmenistan, Kazakhstan và Trung Quốc. Tuy nhiên, kết nối đường sắt với khu vực Nam Kavkaz vẫn bị gián đoạn. Tehran cũng đang tìm cách hoàn thành những đoạn còn thiếu của tuyến Rasht - Astara, mắt xích quan trọng trong hành lang vận tải Bắc - Nam đi qua Iran, Azerbaijan và Nga.
Việc dựa nhiều hơn vào tuyến Caspi đồng thời có thể khiến Iran phụ thuộc hơn vào Nga. Theo chuyên gia Ezana Tedla thuộc tổ chức Bourse & Bazaar Foundation, các tuyến vận tải gắn với hạ tầng Nga có nguy cơ gián đoạn trong bối cảnh nước này tiếp tục chịu tác động của cuộc chiến tại Ukraine.
Trước mắt, Iran ưu tiên đưa lúa mạch, ngô, lúa mì và hạt có dầu qua các cảng phía bắc. Nhưng với dầu mỏ, triển vọng chuyển hướng khó khăn hơn. Theo ông Tedla, hàng xuất khẩu qua miền bắc Iran chủ yếu là các sản phẩm nhẹ như thực phẩm chế biến và vật liệu đóng gói.
Những mặt hàng xuất khẩu có giá trị lớn, gồm nhiên liệu, dầu mỏ và quặng sắt, vẫn hướng về các cảng phía nam. Iran hiện cũng chưa có đủ hạ tầng cảng và tàu thuyền để tăng mạnh lượng hàng qua biển Caspi, trong khi các nước láng giềng phía bắc đã có ngành dầu khí và kim loại của riêng mình.
