Vi phạm giao thông: Cần bổ sung hình thức phạt lao động công ích

Đặc biệt, cần nghiên cứu bổ sung lao động công ích nhằm tăng tính giáo dục, nhân văn trong xử lý vi phạm.

Theo luật sư, Việt Nam cần điều chỉnh khung tiền phạt vi phạm giao thông như thế nào để vừa bảo đảm tính răn đe, vừa phù hợp với thu nhập thực tế của người dân?

Theo tôi, cần rà soát, điều chỉnh các khung tiền phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông nhưng không giảm đồng loạt. Việc xử phạt phải bảo đảm tính nghiêm minh, khả năng phòng ngừa và tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, hậu quả gây ra cũng như điều kiện kinh tế - xã hội.

Cần phân hóa mức phạt theo tính chất, mức độ vi phạm, lỗi và hậu quả thực tế. Những hành vi trực tiếp đe dọa tính mạng, sức khỏe người khác như lái xe khi sử dụng rượu bia, ma túy hoặc đi ngược chiều trên cao tốc cần duy trì chế tài nghiêm khắc. Trong khi đó, những vi phạm ít nguy hiểm, chưa gây hậu quả hoặc mang tính thủ tục cần có mức phạt tương xứng. Đồng thời, phải phân biệt hành vi cố ý, tái phạm với vi phạm lần đầu, mức độ nguy hiểm thấp.

Dự thảo luật cũng cần nghiên cứu bổ sung nguyên tắc bảo đảm tương xứng giữa mức phạt và hành vi vi phạm; đánh giá tác động kinh tế - xã hội; phân hóa mức phạt theo lỗi, tình tiết vụ việc và bảo đảm khả năng thực hiện quyết định xử phạt.

Mục tiêu của xử phạt không phải thu được càng nhiều tiền phạt càng tốt mà là nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, bảo vệ trật tự công cộng và quyền lợi cộng đồng.

Một số hoạt động giáo dục cộng đồng gần đây cho thấy hiệu quả tích cực trong việc giúp người trẻ nhận thức về trách nhiệm và thay đổi hành vi. Đối với vi phạm giao thông, đặc biệt trong giới trẻ, liệu có nên nghiên cứu bổ sung lao động công ích hoặc các biện pháp xử lý mang tính giáo dục trong dự thảo luật?

Tôi cho rằng lao động công ích là hướng tiếp cận đáng nghiên cứu. Đây không chỉ là việc bổ sung một hình thức xử lý mới mà còn là sự chuyển đổi tư duy từ xử phạt chủ yếu bằng tiền sang kết hợp trách nhiệm, giáo dục và đóng góp cho cộng đồng.

Việt Nam nên nghiên cứu bổ sung lao động công ích như một biện pháp thay thế phạt tiền có điều kiện đối với một số vi phạm giao thông phù hợp, đặc biệt trong trường hợp người vi phạm có hoàn cảnh kinh tế khó khăn.

Tuy nhiên, không thể áp dụng đại trà hoặc biến hình thức này thành biện pháp làm nhục, cưỡng bức lao động. Việc thực hiện phải có căn cứ pháp luật rõ ràng, bảo đảm quyền con người và khả năng giám sát.

Đối tượng có thể nghiên cứu áp dụng gồm 3 nhóm: Người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, có căn cứ xác minh không đủ khả năng nộp phạt đúng thời hạn; người vi phạm lần đầu, có ý thức khắc phục, đối với những vi phạm nguy hiểm thấp hoặc trung bình; người chưa thành niên, với mục tiêu giáo dục, hình thành trách nhiệm với cộng đồng.

Riêng người chưa thành niên cần có quy định về sự tham gia của người đại diện, điều kiện sức khỏe và thời gian thực hiện, bảo đảm không ảnh hưởng việc học tập.

Ngược lại, Luật cũng cần loại trừ người không đủ sức khỏe, người khuyết tật không phù hợp với công việc được giao, phụ nữ mang thai và những trường hợp có nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe.

Về giám sát, cần quy định rõ cơ quan có thẩm quyền quyết định, thời gian, địa điểm thực hiện; có thể giao Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã hoặc tổ chức lao động công ích quản lý. Việc thực hiện phải được theo dõi, xác nhận hoàn thành, đồng thời có cơ chế kiểm tra, khiếu nại nếu công việc được giao không đúng quyết định hoặc quyền lợi của người thực hiện bị ảnh hưởng.

Đặc biệt, với trường hợp cố tình không thực hiện lao động công ích, pháp luật cần quy định hậu quả rõ ràng, chẳng hạn chuyển sang thi hành khoản tiền phạt theo quyết định ban đầu nếu người vi phạm lựa chọn phương án thay thế này.

Trước khi triển khai rộng rãi, Việt Nam có thể thí điểm tại một số đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh; cần đánh giá tỷ lệ hoàn thành, chi phí tổ chức, mức độ tái phạm và hiệu quả giáo dục trước khi xem xét triển khai trên toàn quốc.

Cùng một hành vi vi phạm nhưng người thu nhập cao và người lao động thu nhập thấp chịu tác động rất khác nhau từ mức phạt tiền. Theo luật sư, có nên nghiên cứu cơ chế phân hóa xử phạt theo thu nhập, mức độ lỗi, hậu quả và tình tiết tái phạm?

Việt Nam nên nghiên cứu cơ chế phân hóa xử phạt dựa trên thu nhập, mức độ lỗi, hậu quả và tình tiết tái phạm nhưng phải có kiểm soát, tránh tùy nghi hoặc gây bất bình đẳng.

Công bằng không có nghĩa người thu nhập thấp được vi phạm với mức trách nhiệm thấp hơn người thu nhập cao. Tôi cho rằng nên giữ khung phạt cơ bản theo hành vi; đồng thời nghiên cứu cơ chế điều chỉnh có giới hạn dựa trên thu nhập hoặc khả năng tài chính trong những trường hợp luật định.

Trong đó, căn cứ chính vẫn phải là tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, mức độ lỗi, hậu quả thực tế, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, đặc biệt tái phạm. Hoàn cảnh kinh tế và khả năng chấp hành nghĩa vụ tài chính chỉ nên là căn cứ bổ trợ.

Bên cạnh đó, có thể nghiên cứu hình thức cảnh cáo đối với vi phạm lần đầu, mức độ nhẹ, có tình tiết giảm nhẹ; giáo dục, tuyên truyền đối với hành vi ít nguy hiểm; lao động công ích thay thế phạt tiền có điều kiện; hoặc cho phép nộp phạt theo đợt đối với người thực sự khó khăn về tài chính, có khả năng xác minh.

Các hành vi nguy hiểm cao, tái phạm hoặc gây hậu quả nghiêm trọng nhưng chưa đến mức xử lý hình sự vẫn phải duy trì mức phạt tiền nghiêm khắc.

Điều quan trọng là không phân hóa mức phạt chỉ vì người vi phạm giàu hay nghèo; không để người có điều kiện kinh tế tốt mua được sự khoan dung; không áp dụng hình thức thay thế tràn lan.

Đồng thời, phải bảo đảm người lao động tự do, người có thu nhập không ổn định không bị bất lợi vì khó chứng minh thu nhập.

Tôi cho rằng, sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính cần hướng tới mô hình xử phạt nghiêm minh nhưng không máy móc, công bằng nhưng không cào bằng, nhân văn nhưng không dung túng vi phạm. Người vi phạm phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, bất kể giàu hay nghèo nhưng cách thức thực hiện trách nhiệm cần hợp lý để chế tài thực sự có tác dụng giáo dục, phòng ngừa và bảo vệ cộng đồng.

Xin cảm ơn luật sư!

Mới đây, tham gia góp ý hoàn thiện Dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) tại phiên thảo luận Tổ, đại biểu Phạm Văn Hoà (đoàn Đồng Tháp) đề xuất bổ sung hình thức xử phạt lao động công ích tại địa phương để áp dụng đối với các lỗi vi phạm nhẹ hoặc đối với người lao động có hoàn cảnh khó khăn.

Trong chuyến giám sát tại Đà Nẵng, đại biểu nhận thấy, tình trạng người vi phạm giao thông bỏ lại phương tiện (xe máy) không đến nộp phạt rất phổ biến. Riêng tại Thành phố Đà Nẵng, năm 2025 có hơn 10.000 xe máy bị bỏ lại các kho bãi, gây lãng phí và tải trọng lớn cho bãi giữ xe. Trong đó có lý do hoàn cảnh khó khăn quá, không có tiền đóng phạt.