Từ màn hình dọc đến AI cùng kể chuyện
Điện thoại và các nền tảng số đang mở thêm nhiều cách để công chúng đọc truyện, xem phim và thưởng thức nghệ thuật. Một tác phẩm có thể đến với người xem qua bản đầy đủ, trích đoạn được chia sẻ trên mạng xã hội hoặc chuỗi tập phim ngắn dành riêng cho màn hình điện thoại. Sự thay đổi này giúp tác phẩm tiếp cận công chúng rộng hơn, đồng thời đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách kể chuyện để phù hợp với từng hình thức trình bày. Độ dài, nhịp kể và cách kết thúc mỗi tập vì thế trở thành những yếu tố được người sáng tạo chú ý nhằm duy trì sự theo dõi của khán giả.
Micro-drama, dòng phim ngắn màn hình dọc đang phát triển trên các nền tảng số là một ví dụ. Theo Thạc sĩ Đặng Huỳnh Thảo Vi, giảng viên Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP Hồ Chí Minh, mỗi tập micro-drama có thể được nhìn như một “vòng chuyện nhỏ”, tạo thành chuỗi nhịp kể liên tục. Với những bộ phim kéo dài hàng chục tập, mỗi tập đảm nhiệm một nhịp kể riêng, đồng thời tạo động lực để người xem tiếp tục theo dõi.
Đáng chú ý, dữ liệu về hành vi người xem trên các nền tảng số có thể trở thành cơ sở để nhà sản xuất điều chỉnh nội dung. Công nghệ vì thế không còn đơn thuần là phương tiện phân phối tác phẩm mà bắt đầu tác động ngược trở lại cách nội dung được xây dựng, từ độ dài, nhịp kể đến cách duy trì sự chú ý của khán giả.
Trong văn học, công nghệ đang tác động ngay từ khâu sáng tác khi AI tham gia vào việc tạo văn bản và xây dựng câu chuyện. Theo giảng viên Nguyễn Thành Tài, Khoa Ngữ văn và Lịch sử, Trường Đại học Đà Lạt, trước đây AI và máy móc chủ yếu là những đề tài được con người khai thác trong các tác phẩm khoa học viễn tưởng. Nay, AI đã trở thành công cụ tham gia vào quá trình hình thành truyện kể và các sản phẩm nghệ thuật.
Từ chỗ con người “kể chuyện về AI” đến việc “AI cùng kể chuyện”, vai trò của công nghệ trong sáng tạo đã thay đổi. Vì vậy, vấn đề cần xem xét không chỉ là có chấp nhận tác phẩm do AI tạo ra hay không, mà còn là AI tham gia ở công đoạn nào, can thiệp đến đâu vào nội dung và cách kể. Những thay đổi này cũng đặt ra yêu cầu bổ sung các phương pháp nghiên cứu để nhận diện vai trò của AI trong tác phẩm.
Sự tham gia của công nghệ còn kéo dài đến quá trình tác phẩm được đưa tới và tiếp nhận bởi công chúng. Theo Tiến sĩ Lê Thị Kim Huệ, Học viện Ngân hàng - Phân viện Phú Yên, truyền thông số, mạng xã hội và các thuật toán cá nhân hóa đang tác động rõ nét đến cách người trẻ tiếp cận văn hóa, nghệ thuật. Công nghệ và AI giúp mở rộng nguồn tri thức, tăng tương tác và mang lại trải nghiệm phù hợp với từng người. Tuy nhiên, việc tiếp nhận nội dung nhanh, qua những phần rời rạc cũng có thể làm hạn chế khả năng tìm hiểu sâu về tác phẩm, đồng thời khiến người dùng phụ thuộc hơn vào những nội dung được thuật toán lựa chọn, gợi ý.
Một tác phẩm được đưa đến với nhiều người hơn không đồng nghĩa với việc tác phẩm được tiếp nhận sâu hơn. Khi một tác phẩm bị tách khỏi bối cảnh để trở thành những nội dung ngắn, dễ chia sẻ, trải nghiệm của công chúng cũng có thể thay đổi. Trong môi trường số, khả năng đọc, xem và đánh giá một cách chủ động vì thế trở thành vấn đề không kém việc mở rộng khả năng tiếp cận.
Khi công nghệ đi sâu vào sáng tạo
Khi AI có thể tham gia viết văn bản, tạo hình ảnh, âm thanh và hỗ trợ sản xuất phim, người sáng tạo có thêm công cụ để phát triển ý tưởng và thể hiện tác phẩm. Tuy nhiên, sự tham gia này cũng khiến việc xác định đóng góp của con người trở nên phức tạp hơn. Với một sản phẩm có sử dụng AI, cần làm rõ công nghệ được dùng ở công đoạn nào, người sáng tạo quyết định những gì và ai chịu trách nhiệm về nội dung được công bố.
Trong điện ảnh, những câu hỏi này gắn với từng khâu làm phim, từ tiền kỳ, sản xuất đến hậu kỳ và phát hành. Khả năng tạo, thay thế hoặc biến đổi hình ảnh con người bằng AI đặt ra yêu cầu làm rõ nguồn gốc hình ảnh, sự đồng ý của người có hình ảnh được sử dụng và trách nhiệm của nhà sản xuất. Việc ứng dụng công nghệ vì thế cần được xem xét cùng với bản quyền, quyền hình ảnh và tính minh bạch của sản phẩm.
Sự thay đổi trong quá trình hình thành tác phẩm cũng đặt ra yêu cầu mới đối với nghiên cứu văn học nghệ thuật. Theo PGS. Tiến sĩ Phan Mạnh Hùng, Trưởng khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, AI đang đặt lại những khái niệm quen thuộc như tác giả, văn bản, người đọc và quyền diễn giải. Khi công cụ công nghệ cùng tham gia tạo văn bản hoặc hình ảnh, vai trò của người sáng tạo và các chủ thể liên quan cần được nhận diện rõ hơn.
Từ việc xác định ai đóng góp vào tác phẩm, vấn đề tiếp theo là đánh giá giá trị của sản phẩm được tạo ra. Công nghệ có thể giúp rút ngắn thời gian thực hiện, tạo nhiều nội dung và mở rộng khả năng phổ biến, nhưng những lợi thế đó chưa đủ bảo đảm chiều sâu nghệ thuật. Một văn bản trôi chảy hay hình ảnh được xử lý công phu vẫn cần được xem xét về nội dung, bối cảnh văn hóa, bản sắc và ý nghĩa đối với người tiếp nhận.
Theo Tiến sĩ Lê Hoàng Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là AI, đang tác động sâu rộng đến sáng tác, giảng dạy và nghiên cứu văn học nghệ thuật. Những cơ hội mới đồng thời đặt ra câu hỏi về giá trị và vai trò của con người trong sáng tạo.
Bởi vậy, việc ứng dụng AI cần đi cùng trách nhiệm lựa chọn, kiểm tra và đánh giá sản phẩm của người sử dụng. Làm rõ nguồn gốc tác phẩm, mức độ tham gia của công nghệ và tôn trọng bản quyền, quyền hình ảnh sẽ giúp công chúng có cơ sở hiểu, đánh giá nội dung được tiếp cận. Trong giảng dạy và nghiên cứu, yêu cầu này cũng gắn với việc tìm hiểu bối cảnh văn hóa, nhận diện bản sắc và phân tích ý nghĩa của tác phẩm.
Giữ vai trò của con người trong quá trình sáng tạo vì thế thể hiện ở những quyết định cụ thể: Sử dụng công nghệ để làm gì, lựa chọn nội dung nào và chịu trách nhiệm ra sao với sản phẩm cuối cùng. Đó là cơ sở để AI hỗ trợ người sáng tạo phát triển tác phẩm, đồng thời giữ được chiều sâu văn hóa và nghệ thuật.
