Chuyến thăm của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Mỹ và cuộc gặp với Tổng thống Donald Trump vì thế có ý nghĩa không chỉ ở những kết quả cụ thể, mà còn ở việc hai cường quốc tiếp tục tìm cách duy trì một trạng thái quan hệ có thể kiểm soát.
Đây cũng là hướng tiếp cận được các chuyên gia Trung Quốc và Mỹ đề cập trước chuyến thăm. Các chuyên gia Chu Ba và Tôn Thành Hạo thuộc Trung tâm nghiên cứu Chiến lược và An ninh, Đại học Thanh Hoa, cho rằng trọng tâm của quan hệ Trung - Mỹ hiện nay không phải loại bỏ cạnh tranh mà là quản lý cạnh tranh, ngăn bất đồng ở một lĩnh vực lan sang toàn bộ quan hệ. Từ phía Mỹ, chuyên gia Scott Kennedy thuộc Trung tâm nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cho rằng cả Washington và Bắc Kinh đều có lợi ích trong việc duy trì quan hệ tương đối ổn định.
Không tìm kiếm một “thỏa thuận lớn”
Cuộc hội đàm giữa hai nhà lãnh đạo cho thấy rõ cách tiếp cận này. Thay vì tìm kiếm một thỏa thuận lớn có thể giải quyết đồng thời các tranh chấp thương mại, công nghệ và an ninh, hai bên tập trung duy trì những kết quả đã đạt được và tạo thêm thời gian cho đàm phán.Việc gia hạn đình chiến thương mại đến ngày 10/1/2027 giúp tránh một vòng leo thang thuế quan mới, đồng thời mở thêm thời gian xử lý các vấn đề còn khó khăn như đất hiếm, nông sản, công nghệ và tiếp cận thị trường.
Chủ tịch Tập Cận Bình cho rằng cạnh tranh giữa hai nước nên là “cuộc đua để cùng bắt kịp nhau”, thay vì cuộc giằng co trong đó một bên phải thắng và bên kia phải thua, qua đó cho thấy cách tiếp cận đặt cạnh tranh trong khuôn khổ có thể kiểm soát.
Ý nghĩa của việc duy trì đình chiến không chỉ nằm ở thương mại. Trong quan hệ mà kinh tế đã gắn chặt với cạnh tranh chiến lược, một vòng áp thuế và trả đũa mới có thể tác động tới doanh nghiệp, chuỗi cung ứng và thị trường toàn cầu. Vì vậy, việc hai nhà lãnh đạo tiếp tục duy trì “khoảng nghỉ” trong cạnh tranh kinh tế tạo thêm mức độ ổn định và khả năng dự báo cần thiết. Chuyên gia Scott Kennedy nhận định việc lãnh đạo hai nền kinh tế lớn nhất thế giới tiếp tục gặp nhau để trao đổi về quan hệ song phương và các vấn đề quốc tế tự thân đã là một kết quả đáng kể, trong bối cảnh khoảng cách giữa những thách thức toàn cầu và khả năng phối hợp của hai nước ngày càng lớn.
AI là một trong những lĩnh vực cho thấy rõ nhất tính chất vừa cạnh tranh vừa có nhu cầu kiểm soát rủi ro. Mỹ và Trung Quốc đều coi AI là công nghệ chiến lược, nhưng cũng phải đối mặt với những rủi ro vượt khỏi phạm vi cạnh tranh thông thường. Trong cuộc hội đàm, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh AI cần luôn nằm trong tầm kiểm soát của con người, cho thấy cạnh tranh công nghệ đang đi cùng nhu cầu xây dựng những cơ chế hạn chế rủi ro.
Trong lĩnh vực an ninh, hai bên cũng chưa thể thu hẹp những khác biệt cơ bản, nhưng đều có lý do để duy trì liên lạc. Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh hai nước được lợi từ hợp tác và chịu tổn thất nếu đối đầu, đồng thời đề cập việc duy trì đối thoại quân sự và tăng cường các cơ chế phòng ngừa khủng hoảng. Ông cũng nhắc đến “bẫy Thucydides” - nguy cơ xung đột giữa một cường quốc đang lên với một cường quốc hiện hữu - và cho rằng nguy cơ này có thể được hóa giải.
Điểm thực tế nhất không phải hai bên đã thống nhất cách nhìn về cạnh tranh chiến lược, mà là vẫn duy trì các kênh liên lạc để hạn chế nguy cơ tính toán sai lầm khi căng thẳng gia tăng.
Ổn định không đồng nghĩa hết bất đồng
Ở phương diện ngoại giao, việc Tổng thống Trump trực tiếp đón Chủ tịch Tập Cận Bình tại căn cứ Andrews trước lễ đón cấp nhà nước tại Nhà Trắng cũng truyền đi tín hiệu về tầm quan trọng của tiếp xúc cấp cao. Đây là chuyến thăm Nhà Trắng đầu tiên của ông Tập Cận Bình kể từ năm 2015.
Nghi thức ngoại giao không thể thay thế những vấn đề thực chất. Nhưng trong một quan hệ mà mức độ thiếu lòng tin vẫn cao, đối thoại cấp cao có giá trị ở chỗ duy trì khả năng trao đổi trực tiếp khi bất đồng gia tăng. Chuyên gia Edgard Kagan của CSIS cho rằng việc hai nhà lãnh đạo thường xuyên gặp nhau là cần thiết để duy trì ổn định quan hệ song phương.
Tuy nhiên, ổn định không đồng nghĩa với việc các bất đồng đã được giải quyết. Đài Loan (Trung Quốc) vẫn là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất. Những khác biệt về kiểm soát công nghệ, đất hiếm, chuỗi cung ứng chiến lược và thương mại cũng vẫn tồn tại. Việc gia hạn đình chiến chỉ kéo dài thời gian đàm phán, không xóa bỏ những nguyên nhân dẫn đến cạnh tranh kinh tế giữa hai nước. Các vấn đề quốc tế khác, từ Trung Đông đến Nga - Ukraine, cũng cho thấy giới hạn của khả năng phối hợp giữa Washington và Bắc Kinh.
Những kết quả trên tuy chưa tạo ra bước ngoặt toàn diện, nhưng cho thấy hai bên đang cố gắng đưa quan hệ vào một khuôn khổ có thể dự báo hơn. Đây cũng là điểm mà chuyên gia Scott Kennedy từng lưu ý: lợi ích của Mỹ và Trung Quốc không phải lúc nào cũng trùng nhau, song cả hai đều có lý do để tránh một vòng xoáy bất ổn mới. Vì thế, một cuộc gặp không dẫn tới “thỏa thuận lớn” vẫn có thể có ý nghĩa nếu giúp duy trì ổn định và mở đường cho các cuộc thương lượng tiếp theo.
Rõ ràng không nên kỳ vọng cuộc gặp có thể tạo ra sự điều chỉnh căn bản trong chiến lược của mỗi bên. Trong một quan hệ mà cạnh tranh đã trở thành cấu trúc, mục tiêu thực tế hơn là tạo ra những “lan can” để cạnh tranh không vượt khỏi giới hạn kiểm soát.
Nhìn từ toàn bộ chuyến thăm, quan hệ Trung - Mỹ đang hình thành một trạng thái mà trong đó ổn định không còn đồng nghĩa với giảm cạnh tranh. Hai nước vẫn cạnh tranh về thương mại, công nghệ, an ninh và ảnh hưởng chiến lược, nhưng đồng thời duy trì đối thoại và tìm kiếm những lĩnh vực có lợi ích giao thoa. Chuyến thăm vì thế không thể thay đổi ngay quan hệ song phương. Giá trị đáng chú ý hơn nằm ở việc hai bên tiếp tục duy trì được một khuôn khổ để cạnh tranh mà không nhất thiết phải đối đầu.
Trong một thế giới ngày càng bất định, quản lý được cạnh tranh có thể chưa phải lời giải cho quan hệ Trung - Mỹ, nhưng là "van điều hòa" cần thiết để quan hệ này không trở thành một nguồn bất ổn lớn hơn đối với thế giới.
