Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đặt ra thách thức ngày càng lớn đối với sản xuất nông nghiệp, việc ứng dụng khoa học và công nghệ để giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao hiệu quả sản xuất đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, PGS Đặng Đức Huy thuộc Viện Môi trường và Khoa Hóa học, Đại học Trent Canada, cho rằng những tiến bộ trong hóa học môi trường, công nghệ phân bón và các phương thức canh tác hiện đại có thể mở ra những giải pháp phù hợp với nhu cầu phát triển nông nghiệp của Việt Nam. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là tiếp nhận công nghệ tiên tiến mà còn phải xây dựng cơ chế hợp tác lâu dài để kết quả nghiên cứu thực sự đến được với doanh nghiệp, hợp tác xã và người nông dân.
Từ nghiên cứu khoa học đến những giải pháp thiết thực
Theo PGS Đặng Đức Huy, nông nghiệp, môi trường và biến đổi khí hậu có mối quan hệ chặt chẽ thông qua các hệ thống đất, nước, không khí và chu trình tự nhiên. Vì vậy, phát triển nông nghiệp bền vững không thể chỉ hướng tới tăng năng suất mà còn phải tính đến hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm ô nhiễm và bảo vệ hệ sinh thái. Việt Nam là một trong những nơi thể hiện rõ mối quan hệ này, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm đang chịu sức ép từ ô nhiễm môi trường, xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu. Trong nhiều năm qua, PGS Đặng Đức Huy cùng các đồng nghiệp Việt Nam đã nghiên cứu những vấn đề liên quan đến nước ngầm, chất lượng môi trường và chính sách bảo vệ môi trường tại khu vực này.
Một hướng nghiên cứu đáng chú ý là phát triển công nghệ phân đạm phát thải thấp. Theo PGS, trong quá trình canh tác, một phần nitơ từ phân bón không được cây trồng hấp thụ mà thất thoát ra môi trường, vừa gây lãng phí, tăng chi phí sản xuất, vừa góp phần phát thải khí nhà kính. Nhóm nghiên cứu của ông đang phát triển công thức phân urê mới nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nitơ, giúp cây trồng hấp thụ dinh dưỡng tốt hơn, giảm thất thoát phân bón và hạn chế tác động đến môi trường. Công nghệ này đã được thử nghiệm tại Canada và đang được đề xuất đánh giá trong điều kiện canh tác thực tế của Việt Nam.
Theo nhà khoa học này, việc ứng dụng công nghệ cần bắt đầu từ những thử nghiệm độc lập, xem xét đồng thời năng suất, hiệu quả sử dụng phân bón, phát thải khí nhà kính, chất lượng đất và nước cũng như khả năng chi trả của người nông dân. Chỉ khi chứng minh được hiệu quả về khoa học, kinh tế và môi trường mới có thể tiến tới chuyển giao và thương mại hóa.
Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu còn quan tâm đến phát thải methane trong sản xuất lúa và các hệ sinh thái đất ngập nước, rừng ngập mặn. Sự thay đổi về nhiệt độ và điều kiện sinh thái có thể ảnh hưởng đến hoạt động của vi sinh vật và quá trình hình thành methane, từ đó mở ra khả năng tìm kiếm những biện pháp giảm phát thải dựa trên các quá trình tự nhiên. PGS Đặng Đức Huy cũng nhấn mạnh rằng không thể đánh giá một giải pháp chỉ dựa vào lượng khí thải giảm được. Nếu biện pháp giảm methane nhưng lại gây rủi ro đối với đất, nguồn nước hoặc an toàn thực phẩm thì chưa thể coi là bền vững. Do đó, nghiên cứu cần đánh giá tổng thể các tác động đối với môi trường và hệ sinh thái.
Một hướng đi khác là ứng dụng công nghệ thủy canh và mô hình sản xuất trong môi trường được kiểm soát. PGS Đặng Đức Huy cho biết công thức dinh dưỡng được phát triển tại Đại học Trent đã cho kết quả tích cực trong các thử nghiệm đối với rau xanh, đặc biệt về khả năng tăng sinh khối, mở ra triển vọng rút ngắn thời gian canh tác, giảm chi phí và nâng cao năng suất. Nhóm nghiên cứu đang đề xuất thử nghiệm những hệ thống thủy canh phù hợp với điều kiện Việt Nam, chú trọng hiệu quả sử dụng nước, dinh dưỡng, chi phí vận hành, an toàn thực phẩm và khả năng tiếp cận thị trường.
Phát huy nguồn lực trí thức kiều bào thông qua hợp tác dài hạn
Theo PGS Đặng Đức Huy, chuyển giao công nghệ không đơn thuần là đưa một hệ thống từ nước ngoài về áp dụng nguyên trạng. Điều kiện khí hậu, chất lượng nguồn nước, vật liệu sản xuất, loại cây trồng và năng lực vận hành tại địa phương đều có thể quyết định hiệu quả cuối cùng. Vì vậy, công nghệ cần được nội địa hóa, gắn với đào tạo nhân lực và phát triển các mô hình phù hợp với điều kiện sản xuất của Việt Nam. Ông nhấn mạnh sự cần thiết của việc cùng phát triển công nghệ giữa các đối tác Canada và Việt Nam, qua đó giúp các nhà khoa học và doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và từng bước tham gia quá trình thương mại hóa.
Từ kinh nghiệm hợp tác quốc tế, PGS cho rằng giá trị của các trí thức Việt Nam ở nước ngoài không chỉ nằm ở chuyên môn của mỗi cá nhân mà còn ở khả năng kết nối đất nước với các mạng lưới khoa học, công nghệ và đào tạo quốc tế. Trong bối cảnh Nghị quyết 23 xác định người Việt Nam ở nước ngoài là nguồn lực chiến lược của đất nước, ông đã đề xuất chuyển từ những đóng góp riêng lẻ sang các chương trình hợp tác liên tục và lâu dài, đặc biệt thông qua ngoại giao học thuật. Theo ông, nếu các thỏa thuận cấp chính phủ mở ra khuôn khổ hợp tác thì các trường đại học và viện nghiên cứu có thể đưa những khuôn khổ đó vào thực tiễn thông qua các dự án nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực, trao đổi sinh viên và kết nối doanh nghiệp.
PGS Đặng Đức Huy nhận định việc Việt Nam và Canada nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược sẽ mở ra thêm không gian hợp tác trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, môi trường, nông nghiệp và giáo dục. Để tận dụng cơ hội này, cần có những chương trình đủ dài hạn, cho phép các nhóm nghiên cứu trong và ngoài nước cùng xây dựng đề tài, thử nghiệm, ứng dụng kết quả và đào tạo thế hệ khoa học trẻ. Ông cho rằng những hội thảo hoặc chuyến thăm ngắn hạn, dù có ý nghĩa kết nối, khó thay thế được quá trình hợp tác bền bỉ nhằm giải quyết các vấn đề thực tiễn. Đóng góp của trí thức kiều bào vì vậy cần được đánh giá không chỉ qua số lượng công trình nghiên cứu mà còn ở khả năng tạo ra những giải pháp phục vụ nhu cầu phát triển của đất nước.
Theo PGS Đặng Đức Huy, vấn đề không đơn thuần là làm thế nào để thu hút thêm nhiều nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài trở về, mà quan trọng hơn là xây dựng được cơ chế để tri thức, những kinh nghiệm và mạng lưới của người Việt trên toàn cầu có thể kết nối thường xuyên, đóng góp trực tiếp vào nhu cầu phát triển thực tiễn của Việt Nam.
