Theo dự kiến chương trình, phiên chất vấn và trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI sẽ diễn ra ngày 12/11/2026. Nội dung chất vấn tập trung vào 2 lĩnh vực trọng tâm là tài chính và khoa học công nghệ.
Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn, Ủy viên là Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã chỉ ra những điểm nghẽn đáng lưu ý từ năng lực hấp thụ nguồn lực, giải ngân vốn chậm cho đến việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Là đại biểu quan tâm đến lĩnh vực khoa học và công nghệ, ông kỳ vọng những vấn đề nào sẽ được làm rõ tại phiên chất vấn?
Tôi kỳ vọng phiên chất vấn làm rõ ba vấn đề:
Thứ nhất là năng lực hấp thụ nguồn lực. Ngân sách cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã tăng từ khoảng 12.000 tỷ đồng/năm trước Nghị quyết 57 lên 95.000 tỷ đồng năm 2026, và dự kiến 120.000 tỷ đồng năm 2027. Nhưng đến 30/10, giải ngân mới đạt 42,12%, mà tỷ lệ này chỉ tính trên khoảng một nửa tổng nguồn; nếu tính trên toàn bộ hơn 104.000 tỷ đồng thì mới khoảng 21%. Tăng tiền mà không tháo được cơ chế chi thì tiền chỉ nằm trên dự toán.
Thứ hai là công nghệ chiến lược. 18 nhiệm vụ đã được phê duyệt nhưng chưa nhiệm vụ nào ký hợp đồng; 75,8% kinh phí là vốn doanh nghiệp, trong khi chính Bộ thừa nhận việc theo dõi vốn thực góp chưa đầy đủ.
Thứ ba là thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nghị quyết 193 cho phép viện, trường công lập thành lập doanh nghiệp từ tháng 2/2025, nhưng đến nay chưa có trường hợp nào. 20 sàn giao dịch công nghệ trong 10 tháng chỉ có 80 giao dịch, giá trị hơn 13,5 tỷ đồng.
Tôi mong Bộ trưởng thẳng thắn nhìn nhận thực trạng này và chỉ ra điểm nghẽn nằm ở đâu, quy định của pháp luật hay trong tổ chức thực hiện? Ai chịu trách nhiệm và khi nào xử lý xong.
Sau gần hai năm triển khai Nghị quyết 57 và các chính sách đặc thù, hiện trạng và vấn đề đặt ra hiện nay là gì thưa ông, nhất là khi khoa học và công nghệ cần thực sự là trung tâm thúc đẩy tăng trưởng?
Trước hết cần ghi nhận thay đổi rất lớn. Thể chế được hoàn thiện nhanh. Riêng Bộ Khoa học và Công nghệ đã chủ trì 195 văn bản quy phạm pháp luật. Nguồn lực năm 2026 gấp gần 8 lần trước đây. Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026 của Việt Nam đứng thứ 3 ASEAN.
Nhưng điểm nghẽn đã chuyển từ “thiếu chính sách” sang “chậm thực thi”. Hướng dẫn chậm: Bộ đã nhận trách nhiệm về việc hướng dẫn khoán chi, xác định sản phẩm đầu ra, xử lý rủi ro trong nghiên cứu. Phối hợp liên ngành chậm: Gần 16 tháng sau Nghị quyết 57, các bộ mới thống nhất được nội hàm chi cho lĩnh vực. Cơ chế đã có nhưng người thực hiện chưa dám làm, vì trách nhiệm khi rủi ro chưa rõ.
Vấn đề sâu hơn là đo lường. Muốn khoa học, công nghệ thực sự là trung tâm thúc đẩy tăng trưởng thì phải đo được đóng góp của nó. Bộ tiêu chí đánh giá theo Quyết định 2244/QĐ-TTg có 46 chỉ tiêu, nhưng mới 28 chỉ tiêu có số liệu. Kinh tế số năm 2025 chiếm khoảng 14,02% GDP, trong khi dự thảo kế hoạch năm 2027 đặt khoảng 23,5%; cần làm rõ cách tính và động lực tạo ra mức tăng đó. Không đo được thì khó phân bổ nguồn lực theo kết quả, cũng khó quy trách nhiệm.
Thưa ông, vai trò của địa phương trong việc đồng hành cùng Chính phủ để các Nghị quyết về khoa học, công nghệ đi vào thực chất là gì và đã có KPI cho việc triển khai này gắn với tăng trưởng kinh tế chưa?
Địa phương giữ vai trò quyết định ở khâu thực thi. Năm 2026 quản lý khoảng 25.000 tỷ đồng ngân sách địa phương cho lĩnh vực, và là nơi doanh nghiệp, người dân trực tiếp hưởng lợi. Tuy nhiên, giải ngân ngân sách địa phương mới đạt 38,57%, thấp hơn ngân sách trung ương (46,18%). Báo cáo của Bộ cũng nhận định kết quả giữa các địa phương chưa đồng đều; nhiều nơi ít hoặc không có viện, trường nhưng chưa chủ động liên kết; 14 địa phương có chủ trương lập quỹ đầu tư mạo hiểm, mới 3 nơi đã lập.
Về KPI, đã có công cụ đo, chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) và Bộ tiêu chí theo Quyết định 2244. Nhưng theo những gì báo cáo phản ánh, chưa có bộ KPI bắt buộc gắn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng GRDP và trách nhiệm người đứng đầu. Dự thảo Nghị quyết năm 2027 đã giao mục tiêu GRDP cho từng tỉnh, như Hải Phòng 13%, nhưng chưa có chỉ tiêu tương ứng về đóng góp của khoa học, công nghệ.
Tôi đề xuất mỗi địa phương có một số chỉ tiêu cốt lõi. Tỷ lệ giải ngân kinh phí khoa học, công nghệ; số doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo; giá trị chuyển giao công nghệ; tỷ trọng kinh tế số trong GRDP. Các chỉ tiêu này cần được công bố định kỳ và đưa vào đánh giá người đứng đầu. Hải Phòng đứng thứ 3 cả nước về PII năm 2026 cho thấy khi có thước đo rõ, địa phương có động lực.
Ông kỳ vọng nhận được những thông điệp hoặc cam kết cụ thể nào từ "Tư lệnh" ngành khoa học và công nghệ ngay tại phiên chất vấn này?
Tôi mong Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ đưa ra những cam kết có địa chỉ và có mốc thời gian: Thời điểm ký hợp đồng các nhiệm vụ công nghệ chiến lược và những sản phẩm cụ thể đầu tiên trong năm 2027; Từ dự toán năm 2027, kinh phí được cấp theo cơ chế quỹ, khoán chi theo sản phẩm đầu ra, với hướng dẫn hoàn thành trước khi bắt đầu năm ngân sách; Thời điểm Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia đi vào hoạt động, và cơ chế bảo vệ người đứng đầu viện, trường khi thương mại hóa kết quả nghiên cứu gặp rủi ro; Công bố định kỳ đóng góp của khoa học, công nghệ vào tăng trưởng theo đủ 46 chỉ tiêu của bộ tiêu chí.
Trân trọng cảm ơn ông!
Thông điệp tôi mong nhất là năm 2027 sẽ chuyển từ “ban hành chính sách” sang “đo kết quả”, và ngành Khoa học và Công nghệ sẵn sàng để Quốc hội giám sát theo chính những mốc đã cam kết.
