Từ Estonia nhìn về bài toán xây dựng chính phủ số ở Việt Nam

Theo tạp chí Forbes, từ tháng 12/2024, người dân có thể thực hiện mọi thủ tục hành chính, kể cả những thủ tục phức tạp như ly hôn, hoàn toàn qua mạng. Thành tựu này đưa Estonia trở thành một trong những quốc gia đi đầu thế giới về xây dựng chính phủ số và quản trị lấy người dân làm trung tâm.

Hoàn tất số hóa dịch vụ công

Theo chính phủ Estonia, dịch vụ cuối cùng được số hóa là thủ tục ly hôn - một quy trình vốn được xem là phức tạp và nhạy cảm về mặt xã hội. Với hệ thống trực tuyến mới, các cặp vợ chồng có thể nộp đơn, truy cập biểu mẫu đã được điền sẵn và hoàn tất các thủ tục pháp lý mà không cần trực tiếp đến cơ quan hành chính.

Ông Enel Pungas, Trưởng bộ phận Thống kê Dân số thuộc Bộ Nội vụ Estonia, cho biết việc đưa thủ tục ly hôn lên môi trường số phản ánh nỗ lực của chính phủ trong việc đơn giản hóa ngay cả những dịch vụ phức tạp nhất. Theo ông, mục tiêu không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn nhằm tạo ra các dịch vụ thuận tiện, phù hợp với nhu cầu của người dân trong những thời điểm nhạy cảm của cuộc sống.

Hệ thống ly hôn trực tuyến vẫn duy trì thời gian cân nhắc bắt buộc 30 ngày nhằm bảo đảm các quyết định được đưa ra thận trọng. Đồng thời, nền tảng này cũng cung cấp công cụ hỗ trợ phân chia tài sản và hướng dẫn giải quyết các thỏa thuận liên quan đến quyền nuôi con.

Kể từ khi triển khai, hơn một nửa số đơn ly hôn tại Estonia đã được nộp trực tuyến, cho thấy mức độ chấp nhận và hiệu quả của dịch vụ. Ngoài lĩnh vực này, nhiều thủ tục khác cũng đã được thực hiện rộng rãi qua mạng, với khoảng 85% đăng ký khai sinh và hơn một nửa số đơn xin kết hôn hiện được hoàn tất trực tuyến.

Hành trình xây dựng xã hội số

Thành công trong chuyển đổi số của Estonia bắt nguồn từ những bước đi sớm ngay sau khi quốc gia Baltic này giành lại độc lập từ Liên Xô cũ vào năm 1991. Một trong những quyết sách đầu tiên của chính phủ là triển khai chương trình giáo dục số có tên “Tiger Leap”, đưa máy tính và Internet đến tất cả các trường học và thư viện trên toàn quốc.

Đến năm 2000, Estonia tiếp tục thực hiện bước đột phá khi triển khai hệ thống khai thuế trực tuyến và công nhận giá trị pháp lý của chữ ký điện tử. Những cải cách này đặt nền móng cho quá trình số hóa sâu rộng trong hệ thống quản trị nhà nước.

Tới năm 2015, hầu hết các dịch vụ công thiết yếu, bao gồm y tế và an sinh xã hội, đã được số hóa thông qua chương trình cải cách hành chính quy mô lớn. Chính phủ tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến nhằm giảm thiểu thủ tục giấy tờ và xây dựng mô hình “chính phủ không giấy tờ”.

Thủ tướng Kristen Michal cho biết gần như toàn bộ dịch vụ công của Estonia hiện đã được cung cấp trực tuyến, đồng thời hơn 130 mô hình ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang được triển khai trong các dịch vụ công.

Theo ông Michal, các hệ thống này cho phép dự đoán nhu cầu của người dân, cá nhân hóa dịch vụ và cung cấp các thủ tục hành chính theo cách chủ động. Ví dụ, khi một đứa trẻ được sinh ra, hầu hết các thủ tục liên quan đến đăng ký, phúc lợi và dịch vụ xã hội đều có thể được hoàn tất trực tuyến mà không cần hồ sơ giấy.

Mô hình chính phủ số của Estonia mang lại lợi ích rõ rệt cho cộng đồng doanh nghiệp. Các thủ tục như đăng ký kinh doanh, nộp thuế, quản lý lao động hay xử lý trợ cấp thất nghiệp đều có thể được thực hiện trực tuyến theo thời gian thực.

Theo ước tính của chính phủ, việc loại bỏ hồ sơ giấy tờ có thể giúp các doanh nghiệp tại Estonia tiết kiệm khoảng 132 triệu USD chi phí hành chính mỗi năm. Bên cạnh đó, quá trình cấp phép và phê duyệt dự án cũng được rút ngắn đáng kể nhờ hệ thống xử lý điện tử.

Giới chuyên gia cho rằng mô hình này không chỉ giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí mà còn tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp.

Đầu tư vào giáo dục và năng lực số

Song song với việc phát triển hạ tầng số, Estonia cũng chú trọng nâng cao năng lực công nghệ cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Bộ trưởng Giáo dục và Nghiên cứu Kristina Kallas cho rằng khả năng cạnh tranh của nền kinh tế Estonia trong tương lai phụ thuộc lớn vào việc chuẩn bị cho học sinh thích ứng với kỷ nguyên AI.

Theo kế hoạch của chính phủ, đến năm 2027, khoảng một phần ba giáo viên và học sinh tại Estonia sẽ được tiếp cận và sử dụng các công cụ AI trong học tập và giảng dạy. Tuy nhiên, các nhà hoạch định chính sách nhấn mạnh AI chỉ là công cụ hỗ trợ, trong khi tư duy phản biện, khả năng lập luận và giải quyết vấn đề vẫn là nền tảng cốt lõi của giáo dục.

Nhiều doanh nghiệp công nghệ trong nước cũng tham gia hỗ trợ các sáng kiến giáo dục. Ông Jevgeni Kabanov, Chủ tịch của công ty công nghệ Bolt, cho rằng sự hợp tác giữa chính phủ và khu vực tư nhân đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đổi mới và phổ cập công nghệ.

Một trong những thách thức lớn của quá trình chuyển đổi số toàn cầu là tác động của AI đối với thị trường lao động. Một số dự báo cho thấy AI có thể thay thế một tỷ lệ đáng kể việc làm trên thế giới trong những năm tới.

Trước xu hướng này, Estonia lựa chọn cách tiếp cận tập trung vào nâng cao kỹ năng cho người lao động. Chính phủ nước này đã đầu tư hàng triệu euro cho các chương trình đào tạo lại và nâng cao kỹ năng trong các lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật và sản xuất.

Chuyên gia công nghệ Linnar Viik - một trong những kiến trúc sư của xã hội số Estonia - cho rằng trong tương lai, những công việc tốt nhất sẽ không bị AI thay thế mà thuộc về những người biết cách sử dụng công nghệ hiệu quả.

Những thách thức phía trước

Mặc dù đạt nhiều thành tựu trong chuyển đổi số, Estonia vẫn phải đối mặt với một số thách thức, đặc biệt là các rủi ro an ninh mạng và khoảng cách về hạ tầng kỹ thuật số.

Các cơ quan chức năng cho biết quốc gia này thường xuyên phải đối phó với các cuộc tấn công mạng từ bên ngoài. Trong bối cảnh xung đột tại Ukraine, các hoạt động tấn công mạng nhằm vào nhiều nước châu Âu, trong đó có Estonia, có xu hướng gia tăng.

Chính phủ Estonia đã áp dụng các quy định nghiêm ngặt về an ninh mạng, yêu cầu tất cả các cơ quan nhà nước chỉ sử dụng thiết bị được phê duyệt và kết nối qua các mạng bảo mật.

Ngoài ra, quốc gia Baltic này cũng đang đối mặt với những khó khăn kinh tế nhất định. Tăng trưởng kinh tế của Estonia trong năm 2024 ở mức khiêm tốn, trong khi áp lực lạm phát và suy giảm xuất khẩu tiếp tục đặt ra nhiều thách thức cho nền kinh tế phụ thuộc lớn vào thương mại quốc tế.

Tuy vậy, giới quan sát cho rằng mô hình chính phủ số cùng với chiến lược đầu tư vào công nghệ và giáo dục sẽ tiếp tục là động lực quan trọng giúp Estonia duy trì vị thế tiên phong trong kỷ nguyên kinh tế số.