Theo sử liệu và truyền thống dân gian, Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết Đoan Dương, có nguồn gốc từ thời cổ đại, ban đầu gắn với tập tục trừ bệnh, phòng dịch và cầu bình an trong giai đoạn giao mùa đầu Hạ. Theo thời gian, lễ hội này được gắn liền với hình tượng nhà thơ yêu nước Khuất Nguyên – nhân vật lịch sử thời Chiến Quốc, qua đó trở thành dịp tưởng niệm và tôn vinh tinh thần trung nghĩa, yêu nước trong văn hóa Trung Hoa.
Các hoạt động truyền thống trong ngày Tết Đoan Ngọ bao gồm đua thuyền rồng, ăn bánh chưng gạo nếp, treo ngải cứu và xương bồ trước cửa nhà nhằm xua đuổi tà khí, cầu sức khỏe và may mắn. Đây cũng được coi là “lễ hội vệ sinh” trong quan niệm dân gian, khi người dân tiến hành dọn dẹp nhà cửa, sử dụng các loại thảo dược và vật phẩm truyền thống để phòng chống dịch bệnh trong thời tiết nóng ẩm đầu mùa Hè.
Trong đó, đua thuyền rồng là hoạt động mang tính biểu tượng cao, gắn với truyền thuyết người dân chèo thuyền tìm kiếm và cứu giúp Khuất Nguyên sau khi ông trầm mình xuống sông Mịch La. Tập tục ném bánh xuống sông cũng ra đời từ câu chuyện này, với ý nghĩa bảo vệ thi thể người hiền tài khỏi bị cá tôm xâm hại, dần phát triển thành phong tục ăn bánh chưng gạo nếp trong dịp lễ.
Bên cạnh đó, phong tục treo ngải cứu, uống rượu nếp và đeo túi thơm thảo dược cũng phản ánh quan niệm dân gian về phòng bệnh, trừ tà và bảo vệ sức khỏe. Một số tập tục như buộc dây ngũ sắc hay tặng túi thơm cho trẻ em cũng mang ý nghĩa cầu bình an, đồng thời trở thành biểu tượng văn hóa giàu tính thẩm mỹ trong đời sống cộng đồng.
Tết Đoan Ngọ hiện là một trong những ngày nghỉ lễ chính thức tại Trung Quốc. Năm 2009, lễ hội này được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trở thành lễ hội truyền thống đầu tiên của Trung Quốc được ghi danh ở cấp độ toàn cầu, qua đó khẳng định sức lan tỏa rộng rãi của văn hóa Đoan Ngọ.
Theo giới nghiên cứu văn hóa Trung Quốc, giá trị của Tết Đoan Ngọ không chỉ nằm ở các tập tục dân gian phong phú mà còn thể hiện chiều sâu lịch sử, tư tưởng nhân văn và bản sắc văn hóa đặc trưng, tiếp tục được gìn giữ và phát huy trong đời sống hiện đại.
