Theo tạp chí Eurasia Review, khu vực Trung Á đang trở thành tâm điểm trong vòng xoáy địa chính trị toàn cầu khi phải nỗ lực duy trì thế cân bằng giữa các cường quốc: một nước Nga đang gia tăng ảnh hưởng, một Trung Quốc mở rộng về thương mại và một phương Tây đang tìm kiếm các nguồn tài nguyên chiến lược thay thế.
Sau khi giảm ảnh hưởng tại Nam Kavkaz và Syria, Nga đang tập trung sang Trung Á - cửa ngõ chiến lược dẫn xuống phía Nam và Trung Quốc. Trong 3 năm qua, kim ngạch thương mại giữa Nga và khu vực này đã tăng hơn 30%, từ 34,5 tỷ USD lên 45 tỷ USD.
Đặc biệt, sau khi bị loại khỏi thị trường khí đốt châu Âu, tập đoàn Gazprom của Nga đang tìm cách bù đắp tổn thất tài chính bằng cách hướng sang các nước láng giềng. Dù là quốc gia sản xuất khí đốt quan trọng, Uzbekistan đã tăng nhập khẩu khí từ Nga, đạt gần 11 tỷ mét khối trong năm 2025 (so với 2,8 tỷ mét khối năm 2022). Tuy nhiên, Tashkent đã thể hiện sự linh hoạt khi thực hiện chiến lược "mua thấp bán cao" từ Nga sang Trung Quốc.
Trong số các quốc gia Trung Á, Kazakhstan là nước dễ bị tổn thương hơn trước áp lực từ phía Nga. Với đường biên giới dài (7.500 km) và hơn 2 triệu người Nga sinh sống ở phía Bắc, Astana luôn phải thận trọng trong từng bước đi ngoại giao.
Lỗ hổng lớn nhất của Kazakhstan nằm ở sự phụ thuộc năng lượng. Gần 80% lượng dầu xuất khẩu của nước này phải đi qua đường ống CPC trên lãnh thổ Nga để đến Biển Đen. Mỗi khi căng thẳng ngoại giao nảy sinh đường ống này thường xuyên gặp các sự cố "kỹ thuật" làm gián đoạn dòng chảy.
Sức ép này đã buộc Tổng thống Kassym-Jomart Tokayev phải có những nhượng bộ đáng kể. Sau cuộc gặp với Tổng thống Mỹ Donald Trump vào tháng 11/2025, ông Tokayev đã ngay lập tức tới Moskva để ký tuyên bố nâng tầm quan hệ đối tác chiến lược. Kết quả trực tiếp là bản ghi nhớ với Gazprom, theo đó Nga sẽ xuất khẩu 11 tỷ mét khối khí đốt sang miền Bắc Kazakhstan - khu vực vốn đang thiếu hụt nguồn cung dù nước này nằm trong top 15 quốc gia giàu trữ lượng khí đốt nhất thế giới.
Một vấn đề khác mà các nước Trung Á đồng ý để duy trì quan hệ với Nga là chấp nhận dự án xây dựng nhà máy điện hạt nhân do Rosatom thực hiện. Dù đối mặt với rủi ro bị trừng phạt quốc tế, cả Uzbekistan và Kazakhstan đã đồng ý triển khai. Riêng Kazakhstan dự kiến xây dựng 3 nhà máy: nhà máy đầu tiên do Nga xây dựng từ năm 2026 với chi phí 14-15 tỷ USD, các nhà máy còn lại hợp tác với Trung Quốc và phương Tây nhằm đa dạng hóa đối tác.
Ở chiều ngược lại, phương Tây cũng đang chủ động thắt chặt quan hệ với khu vực này. Cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung đã làm nổi bật tầm quan trọng của Trung Á, nơi sở hữu trữ lượng khoáng sản đất hiếm khổng lồ, nhiều loại chỉ đứng thứ hai sau Trung Quốc.
Để hiện thực hóa việc tiếp cận các nguồn tài nguyên này mà không cần thông qua Nga, Liên minh châu Âu (EU) đã cam kết đầu tư 12 tỷ euro vào cơ sở hạ tầng khu vực thông qua sáng kiến "Cửa ngõ Toàn cầu". Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa đã tái khẳng định cam kết này trong chuyến thăm Astana hồi tháng 12/2025.
Tuy nhiên việc duy trì chính sách "tốt với tất cả" là một bài toán khó với Trung Á. Họ vừa phải nhượng bộ những yêu cầu về năng lượng và hạ tầng từ Nga để đảm bảo an ninh, vừa phải nỗ lực tuân thủ các lệnh trừng phạt quốc tế để không bị cô lập khỏi dòng vốn và công nghệ phương Tây. Tương lai của khu vực sẽ phụ thuộc vào việc họ có thể tận dụng lợi thế về khoáng sản đất hiếm để đổi lấy các đảm bảo an ninh và phát triển bền vững hay không.
