Theo nhóm nghiên cứu do nhà khảo cổ Laurent Davin thuộc Đại học Hebrew Jerusalem dẫn đầu, hơn 1.000 hiện vật do con người chế tác đã được xác định, trong đó có 142 hạt đất sét được phân tích chi tiết trong công trình. Các hiện vật này có niên đại từ khoảng 12.000 đến 15.000 năm trước, thuộc về nền văn hóa Natufian - giai đoạn bản lề giữa xã hội săn bắt – hái lượm và sự hình thành nông nghiệp sơ khai.
Ông Davin cho biết, trước nghiên cứu này, toàn thế giới chỉ ghi nhận vỏn vẹn 4 hạt đất sét từ cùng thời kỳ. Việc phát hiện số lượng lớn hiện vật đã mở ra cơ hội chưa từng có để tái dựng đời sống và tư duy biểu tượng của con người tiền sử.
Nhóm khoa học đã rà soát hàng chục nghìn “khối đất sét” được khai quật trong nhiều thập kỷ tại các di chỉ như el-Wad, Nahal Oren, Hayonim và Eynan-Mallaha. Đây đều là những địa điểm gắn liền với người Natufian, cư dân sinh sống vào cuối thời kỳ đồ đá cũ, khoảng 15.000–11.700 năm trước.
Người Natufian được xem là cộng đồng đầu tiên định cư lâu dài, dù vẫn duy trì lối sống săn bắt – hái lượm. Họ chưa trồng trọt nhưng đã có những bước tiến quan trọng trong tổ chức xã hội và biểu đạt văn hóa.
Các hạt trang sức được phát hiện có hình dạng đa dạng như hình trụ, đĩa hay elip, nhiều mẫu lấy cảm hứng từ thực vật quen thuộc trong môi trường sống và khẩu phần ăn như lúa mạch dại, lúa mì einkorn, đậu lăng hay đậu Hà Lan. Điều này cho thấy trang sức không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn chứa đựng ý nghĩa biểu tượng, phản ánh cách con người thời đó nhận thức và thể hiện bản sắc.
Một điểm đáng chú ý là sự tương đồng về kiểu dáng giữa các hạt đất sét ở nhiều ngôi làng khác nhau, từ khu vực núi Carmel đến Galilee. Trái ngược với các vật trang sức làm từ vỏ sò, xương hay đá vốn mang tính địa phương rõ rệt, các hạt đất sét lại cho thấy một “ngôn ngữ biểu tượng chung” trong toàn khu vực.
Bên cạnh đó, nhiều hạt còn được phủ màu đỏ bằng đất son (ochre), đánh dấu bằng chứng sớm nhất về kỹ thuật engobe - phủ một lớp đất sét lỏng lên bề mặt. Trước đây, giới khoa học cho rằng kỹ thuật này chỉ xuất hiện muộn hơn, khoảng 7.000 năm trước cùng với sự ra đời của đồ gốm.
Không chỉ dừng ở hình thái hiện vật, nhóm nghiên cứu còn phân tích khoảng 50 dấu vân tay còn lưu lại trên các hạt đất sét để xác định người chế tác. Kết quả cho thấy sự tham gia của nhiều nhóm tuổi khác nhau, từ trẻ em đến người trưởng thành. Ngoài ra, nhóm còn phát hiện một số tượng đất sét nhỏ, trong đó có hiện vật độc đáo mô tả một người phụ nữ và một con ngỗng - được xem là hình tượng sớm nhất thể hiện sự tương tác giữa con người và động vật.
Các nhà khoa học cũng đang tiếp tục phân tích nguồn gốc đất sét, với giả thuyết rằng phần lớn nguyên liệu được lấy từ môi trường xung quanh làng, trong khi một số mẫu có thể xuất phát từ chính nền nhà cổ.
Đặc biệt, lần đầu tiên dấu tích dây xâu còn sót lại trong các lỗ hạt đã được ghi nhận, mở ra khả năng xác định loại thực vật và kỹ thuật mà người tiền sử sử dụng để tạo nên những chuỗi trang sức - một bước tiến mới trong việc giải mã đời sống vật chất và tinh thần của tổ tiên loài người.
