Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, cho biết xét nghiệm là một trong những năng lực cốt lõi của hệ thống phòng, chống bệnh truyền nhiễm. Kết quả xét nghiệm không chỉ giúp xác định tác nhân gây bệnh, theo dõi tình hình lưu hành dịch tễ và đặc điểm miễn dịch trong cộng đồng mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng cho các mô hình giám sát, phân tích và cảnh báo sớm nguy cơ dịch bệnh.
Hiện TP Hồ Chí Minh có hệ thống phòng xét nghiệm thuộc nhiều thành phần, bao gồm công lập và tư nhân, y tế dự phòng và điều trị, với khả năng triển khai các kỹ thuật từ cơ bản đến chuyên sâu, đặc biệt là xét nghiệm vi sinh và sinh học phân tử.
Kết quả khảo sát tháng 8/2025 cho thấy năng lực xét nghiệm trên địa bàn nhìn chung đáp ứng yêu cầu đối với tình hình bệnh tật hiện nay. Tuy nhiên, các năng lực này chưa được kết nối thành một hệ thống thống nhất. Do đó, việc chia sẻ dữ liệu, điều phối mẫu bệnh phẩm, hỗ trợ kỹ thuật và huy động công suất xét nghiệm còn những khoảng trống, nhất là giữa khối dự phòng và khối điều trị, giữa hệ thống công lập và tư nhân.
Theo lãnh đạo Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, Thành phố là đô thị đặc biệt, có mật độ dân cư cao và là trung tâm giao thương lớn nhất cả nước. Sau sáp nhập, địa giới hành chính mở rộng, hệ thống y tế có quy mô lớn hơn và phức tạp hơn. Trong bối cảnh đó, Thành phố thường xuyên đối mặt với nguy cơ bùng phát các bệnh truyền nhiễm lưu hành, mới nổi, đặc biệt là nguy cơ dịch bệnh xâm nhập từ nước ngoài.
Vì vậy, vấn đề đặt ra không phải là Thành phố thiếu các phòng xét nghiệm có năng lực chuyên môn tốt mà là cần một cơ chế tổ chức, điều phối và chia sẻ nguồn lực để tất cả cùng hoạt động như một mạng lưới thống nhất.
Trước thực trạng trên, ngày 4/11, Sở Y tế TP Hồ Chí Minh ban hành Kế hoạch về thành lập và phát triển mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm đến năm 2030. Theo Kế hoạch, mạng lưới sẽ kết nối các phòng xét nghiệm công lập và tư nhân với ba cấu phần chính: Ban điều hành mạng lưới; hệ thống thu thập, vận chuyển mẫu bệnh phẩm và hệ thống các phòng xét nghiệm được phân thành 5 cấp độ năng lực.
Sở Y tế giữ vai trò chỉ đạo, điều hành tổng thể; Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP Hồ Chí Minh (HCDC) là cơ quan thường trực, đầu mối kỹ thuật và điều phối chuyên môn; Trung tâm Kiểm chuẩn xét nghiệm Thành phố hỗ trợ quản lý và bảo đảm chất lượng xét nghiệm.
Theo Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 có 70% số phòng xét nghiệm thực hiện xét nghiệm bệnh truyền nhiễm trên địa bàn thành phố tham gia mạng lưới và 90% số phòng xét nghiệm này được cập nhật năng lực trên Bản đồ số năng lực xét nghiệm.
Mạng lưới hướng đến các mục tiêu quan trọng: giám sát thường quy và đáp ứng bệnh truyền nhiễm theo Điều lệ Y tế quốc tế (IHR) và Chương trình An ninh y tế toàn cầu (GHS); thiết lập hệ thống bảo đảm và kiểm soát chất lượng xét nghiệm phù hợp với từng cấp độ năng lực; bảo đảm an toàn sinh học, an ninh sinh học; đồng thời thúc đẩy sự phối hợp giữa các phòng xét nghiệm công lập, tư nhân, giữa y tế dự phòng và điều trị, cũng như với hệ thống xét nghiệm thuộc lĩnh vực thú y và môi trường.
Các phòng xét nghiệm sẽ tham gia giám sát thường quy, theo dõi biến động của những chủng virus có nguy cơ gây đại dịch ở người, phát hiện các trường hợp nhiễm chủng virus mới. Theo đó, khi xuất hiện một tác nhân gây bệnh mới có nguy cơ lây lan toàn cầu nhưng chưa ghi nhận ca bệnh tại Thành phố, HCDC phối hợp với Đơn vị Nghiên cứu lâm sàng ĐH Oxford (OUCRU) và Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh để chủ động chuẩn bị kỹ thuật xét nghiệm, sinh phẩm và vật tư; các phòng xét nghiệm từ cấp độ 4 trở lên được đặt trong trạng thái sẵn sàng huy động.
Thành phố cũng tăng cường trao đổi dữ liệu xét nghiệm và thông tin di truyền của tác nhân gây bệnh với những địa phương đã ghi nhận ca bệnh để cập nhật kinh nghiệm và xây dựng phương án ứng phó.
Khi dịch xuất hiện, các phòng xét nghiệm từ cấp độ 1 đến 5 được huy động theo nguy cơ; ưu tiên người tiếp xúc gần, người có triệu chứng nghi ngờ, điểm nguy cơ cao và khu vực cách ly. Thành phố có thể huy động phòng xét nghiệm liên ngành, lưu động và lực lượng hỗ trợ để tăng công suất.
Theo lãnh đạo Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, việc kết nối kết quả xét nghiệm với thông tin dịch tễ giúp nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường như sự gia tăng đột ngột của một nhóm bệnh, sự xuất hiện của tác nhân chưa từng ghi nhận hoặc những thay đổi về đặc điểm di truyền của mầm bệnh đang lưu hành.
