Rút ngắn hành trình thương mại hóa
Chiều 11/9, tại phường Vũng Tàu, TP Hồ Chí Minh các chuyên gia trong nước và quốc tế đã tham dự phiên thảo luận chuyên đề 1 với tên gọi “Vai trò của thể chế địa phương trong việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển (R&D) và chuyển hóa kết quả đổi mới sáng tạo thành sản phẩm thương mại”. Đây là hoạt động chính trong khuôn khổ Đối thoại Hữu nghị TP Hồ Chí Minh năm 2026. Nội dung phiên luận tập trung làm rõ vai trò của thể chế địa phương trong khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển và chuyển hóa kết quả đổi mới sáng tạo thành sản phẩm thương mại.
Chia sẻ kinh nghiệm từ Nhật Bản, bà Keiko Murakami, Phó Giám đốc phụ trách Chính sách và Điều phối quốc tế, Cục Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp vùng Kansai cho biết, chính sách hỗ trợ R&D phải bắt đầu từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Mỗi năm, METI-Kansai thực hiện hơn 1.000 lượt làm việc trực tiếp với doanh nghiệp để xác định nhu cầu và những điểm nghẽn cần tháo gỡ. Vùng Kansai tập trung nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa sở hữu công nghệ riêng, năng lực gia công tiên tiến, cùng hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu hàng đầu. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu giúp các chính sách hỗ trợ đi vào từng công đoạn của quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa.
Theo bà Keiko Murakami, hợp tác giữa vùng Kansai và TP Hồ Chí Minh có thể chuyển từ “cùng sản xuất” sang “cùng nghiên cứu, phát triển”. Doanh nghiệp hai bên có thể đồng tài trợ dự án R&D, cùng nghiên cứu sản phẩm, thử nghiệm công nghệ và khai thác thị trường. Lực lượng kỹ sư Việt Nam từng được đào tạo tại Nhật Bản cũng là nguồn nhân lực thuận lợi để triển khai các chương trình nghiên cứu chung.
Từ kinh nghiệm của Vương quốc Anh, bà Alexandra Smith, Tổng Lãnh sự Vương quốc Anh tại TP Hồ Chí Minh, Giám đốc Thương mại Anh tại Việt Nam cho biết, vai trò liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các viện, trường. Nghiên cứu cần được gắn với bài toán thực tế của doanh nghiệp ngay từ khi hình thành ý tưởng, thay vì chờ đến khi hoàn thành mới tìm thị trường.
Bà Alexandra Smith dẫn kinh nghiệm từ mạng lưới Catapult và chương trình Đối tác chuyển giao tri thức của Vương quốc Anh. Các mô hình này đưa người tốt nghiệp, nghiên cứu sinh và chuyên gia vào làm việc trực tiếp tại doanh nghiệp để cùng giải quyết những yêu cầu cụ thể trong sản xuất và phát triển sản phẩm.
Ngoài ra, bà Smith cũng đề xuất TP Hồ Chí Minh gắn cơ chế tài trợ, đánh giá trường đại học với khả năng tạo ra tác động kinh tế, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sản phẩm, thay vì chỉ dựa vào số lượng công bố khoa học. Thành phố có lợi thế về quy mô thị trường, nguồn nhân lực kỹ thuật và vị trí cửa ngõ ASEAN để trở thành nơi thử nghiệm công nghệ cho các đối tác quốc tế.
Bổ sung góc nhìn về vai trò của dữ liệu, bà Stacey Andrews, chuyên gia kinh tế thành phố thuộc Hội đồng Thành phố Palmerston North, New Zealand cho rằng, chính sách hỗ trợ R&D cần dựa trên bằng chứng về năng lực ngành, lợi thế địa phương và nhu cầu của doanh nghiệp. Tại vùng Manawatū, hệ sinh thái nông nghiệp - thực phẩm được hình thành trên cơ sở liên kết giữa sản xuất, chế biến, Đại học Massey, các viện nghiên cứu và mạng lưới logistics. Sự tập trung trong một không gian địa lý thuận lợi giúp doanh nghiệp thường xuyên tiếp xúc với nhà khoa học, cùng đặt bài toán nghiên cứu và chia sẻ chi phí.
Theo bà Stacey Andrews, TP Hồ Chí Minh và Palmerston North có thể hợp tác trong công nghệ sinh học, công nghệ thực phẩm, tự động hóa nông nghiệp và logistics thông minh. Thành phố có thể kết nối năng lực nghiên cứu của các trường, viện với hệ thống chế biến, xuất khẩu và vùng nguyên liệu đồng bằng sông Cửu Long để hình thành những dự án cụ thể.
Hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư
Theo UBND TP Hồ Chí Minh, hiện nay Thành phố đang xây dựng chuỗi hỗ trợ doanh nghiệp từ nghiên cứu, thử nghiệm đến hoàn thiện sản phẩm và tiếp cận thị trường. Các công cụ đặt hàng nhiệm vụ khoa học, phòng thí nghiệm dùng chung, hỗ trợ sở hữu trí tuệ, đầu tư mạo hiểm và kết nối cung - cầu công nghệ được triển khai nhằm rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến sản xuất.
Mặt khác, Quỹ Đầu tư mạo hiểm TP Hồ Chí Minh có quy mô vốn ban đầu 500 tỷ đồng, trong đó ngân sách Thành phố dự kiến tham gia 200 tỷ đồng, phần còn lại huy động từ doanh nghiệp và tổ chức tài chính. Nguồn vốn nhà nước giữ vai trò “vốn mồi”, thu hút nguồn lực xã hội và chia sẻ rủi ro với khu vực tư nhân.
Ông Tobias David, Cố vấn cấp cao, nguyên Chánh Văn phòng Thị trưởng thành phố Leipzig, Cộng hòa Liên bang Đức cho biết, chính quyền địa phương cần đầu tư vào các thiết chế trung gian để kết nối trường đại học, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Hiện nay, Leipzig đã phát triển BioCity Leipzig trong lĩnh vực khoa học sự sống, vườn ươm SpinLab gắn với Trường Quản trị HHL và chương trình khởi nghiệp SMILE của các trường đại học. Những mô hình này cung cấp hạ tầng thử nghiệm, dịch vụ hỗ trợ và mạng lưới kết nối để các ý tưởng nghiên cứu từng bước phát triển thành sản phẩm.
Theo ông Tobias David, hợp tác giữa các thành phố cần vượt ra ngoài các biên bản ghi nhớ. Vì vậy, về lâu dài, TP Hồ Chí Minh và Leipzig có thể xây dựng cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường hai chiều, gồm tư vấn pháp lý, không gian làm việc, kết nối khách hàng đầu tiên và trao đổi doanh nghiệp khởi nghiệp trong các lĩnh vực y sinh, năng lượng, công nghệ số và logistics.
Về giải pháp của thành phố, ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh cho rằng, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở thể chế. Doanh nghiệp có thể có công nghệ nhưng thiếu nơi thử nghiệm; có sản phẩm nhưng chưa tìm được khách hàng đầu tiên; có tài sản trí tuệ nhưng khó định giá, gọi vốn hoặc chuyển giao.
Theo ông Trần Trọng Tuyên, chính quyền địa phương cũng cần tạo môi trường để doanh nghiệp dám đầu tư, thử nghiệm và đưa kết quả R&D ra thị trường. Các chính sách phải được kết nối thành chuỗi, hỗ trợ doanh nghiệp từ nghiên cứu, kiểm chứng công nghệ đến hoàn thiện sản phẩm và tiếp cận khách hàng. Thành phố cũng cần phát huy mô hình liên kết Nhà nước - nhà trường, viện nghiên cứu - doanh nghiệp. Chính quyền đặt hàng những bài toán thực tế; viện, trường cung cấp nền tảng nghiên cứu và nguồn nhân lực; doanh nghiệp tham gia từ đầu để bảo đảm sản phẩm đáp ứng nhu cầu sản xuất.
Bên cạnh đó, TP Hồ Chí Minh có thể sử dụng các bài toán quản lý đô thị làm môi trường thử nghiệm công nghệ. Những lĩnh vực như xe tự hành, thiết bị bay không người lái trong logistics, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và bản sao số đang mở ra cơ hội ứng dụng cho doanh nghiệp. Đô thị Khoa học công nghệ phía Bắc TP Hồ Chí Minh cũng được định hướng trở thành không gian tích hợp nghiên cứu, đào tạo, sản xuất, ươm tạo và thử nghiệm công nghệ mới. Đây là nơi doanh nghiệp có thể kiểm chứng sản phẩm trong môi trường thực tế trước khi mở rộng ra thị trường.
Ông Nguyễn Lộc Hà, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP Hồ Chí Minh cho biết, sau hợp nhất, thành phố có không gian phát triển rộng hơn, hội tụ các thế mạnh về tài chính, thương mại, dịch vụ, công nghiệp, logistics, kinh tế biển, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, việc thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị cần được cụ thể hóa bằng chương trình, dự án và sản phẩm có thể đánh giá hiệu quả. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực trực tiếp nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng của Thành phố.
"Thời gian tới, TP Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, thu hút nguồn lực xã hội đầu tư cho R&D, phát triển hạ tầng nghiên cứu và mở rộng hợp tác quốc tế. Các chương trình hợp tác cần hướng đến kết quả cụ thể như công nghệ được chuyển giao, sản phẩm được thương mại hóa, doanh nghiệp mở rộng thị trường và những bài toán thực tiễn của Thành phố được giải quyết hiệu quả", ông Nguyễn Lộc Hà cho biết thêm.
