“Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu
Mà khi về đất nước mình thì bắt lên câu hát…”Hành trình dọc những câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm, nghiêng ngả trên cung đường gần 200 km từ TP.Hà Giang, rung rinh qua đỉnh đèo Mã Pì Lèng lịch sử, chao mình qua khe núi đá tai mèo lởm chởm Mèo Vạc xa xôi, mới có thể xem trọn bộ sách ảnh hùng vĩ về một dòng sông vùng cao nguyên đá cực Bắc Tổ quốc mỗi độ xuân về. Mỗi đỉnh đèo, khe núi là một tuyệt tác kỳ vĩ tràn ngập một màu xanh mướt của sông, của cây cỏ mà tạo hóa đã hào phóng dành tặng riêng cho mảnh đất đại ngàn Hà Giang. Khi Chợ tình Khau Vai trượt về phía sau lưng, trước kính lái là bức tranh trùng điệp về một đại công trình thủy điện thuộc vào diện khó thi công nhất bậc nhất Việt Nam - Thủy điện Nho Quế.Bậc thang thủy điệnBắt nguồn từ vùng núi Nghiễm Sơn (Vân Nam, Trung Quốc), sẻ đôi dãy núi đá sừng sững một bên là Mã Pì Lèng, một bên là dãy Săm Pun (nghĩa là sấm sét và gió) sông Nho Quế chảy vào nước ta từ đỉnh Lũng Cú mây gọi, qua cao nguyên Đồng Văn về tới Mèo Vạc thuộc địa phận tỉnh Hà Giang rồi nhập vào sông Gâm, huyện Bảo Lâm, tỉnh Cao Bằng.
Mà khi về đất nước mình thì bắt lên câu hát…”Hành trình dọc những câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm, nghiêng ngả trên cung đường gần 200 km từ TP.Hà Giang, rung rinh qua đỉnh đèo Mã Pì Lèng lịch sử, chao mình qua khe núi đá tai mèo lởm chởm Mèo Vạc xa xôi, mới có thể xem trọn bộ sách ảnh hùng vĩ về một dòng sông vùng cao nguyên đá cực Bắc Tổ quốc mỗi độ xuân về. Mỗi đỉnh đèo, khe núi là một tuyệt tác kỳ vĩ tràn ngập một màu xanh mướt của sông, của cây cỏ mà tạo hóa đã hào phóng dành tặng riêng cho mảnh đất đại ngàn Hà Giang. Khi Chợ tình Khau Vai trượt về phía sau lưng, trước kính lái là bức tranh trùng điệp về một đại công trình thủy điện thuộc vào diện khó thi công nhất bậc nhất Việt Nam - Thủy điện Nho Quế.Bậc thang thủy điệnBắt nguồn từ vùng núi Nghiễm Sơn (Vân Nam, Trung Quốc), sẻ đôi dãy núi đá sừng sững một bên là Mã Pì Lèng, một bên là dãy Săm Pun (nghĩa là sấm sét và gió) sông Nho Quế chảy vào nước ta từ đỉnh Lũng Cú mây gọi, qua cao nguyên Đồng Văn về tới Mèo Vạc thuộc địa phận tỉnh Hà Giang rồi nhập vào sông Gâm, huyện Bảo Lâm, tỉnh Cao Bằng.
 Công trường nhà máy thủy điện Nho Quế. |
Để tới được chân công trình Thủy điện Nho Quế, cách duy nhất là bám dính lấy con đường van núi như xoáy mủ cao su chênh vênh, nham nhở đá tai mèo mà mỗi lần thả dốc là một lần nín thở, căng mắt cho khỏi lăn vào những ta luy âm bên dưới là vực sâu thăm thẳm. “Hai năm trước, đường cũ mới chỉ lăn đến Khau Vai. Muốn vào chân công trình, các anh chỉ có cách leo đường mòn với đá hộc, đá tai mèo” - Anh lái xe tên Tuấn, quê Hà Giang - người dẫn đường của chúng tôi giới thiệu sau hơi thở phào nhẹ nhõm. Năm ngoái đây thôi, một kỹ sư trẻ tổng giám đốc của nhà thầu người Hà Nội đã không may thiệt mạng cùng chiếc xe hai cầu lăn xuống vực sâu hơn 70m trong một lần thị sát điểm thi công, anh lái xe bùi ngùi kể lại. Theo tính toán kỹ thuật với độ cao trung bình 1.255 m, độ dốc trung bình 18,7%. Sông Nho Quế tạo nên một thung lũng dạng hẻm vực. Tổng lượng nước bình quân nhiều năm khoảng 2,69 km³ tương ứng với lưu lượng nước bình quân năm là 85 m³/s và môđun dòng chảy năm là 15,8 l/s/km².Theo các kỹ sư thủy điện, thực chất, thủy điện trên dòng Nho Quế đã được những chuyên gia từ thời Pháp thuộc khảo sát và lên quy hoạch từ trăm năm trước. 3 bậc thang, 3 công trình thủy điện nối nhau theo độ dốc của dòng sông Nho Quế, thuộc địa phận 5 xã của huyện Mèo Vạc. Đây là một trong những dự án nằm trong vùng có điều kiện đặc biệt khó khăn. Với địa chất núi đá vôi có nhiều hang, nhiều đoạn đứt gẫy, việc thi công đào hố móng các hạng mục công trình chính gặp rất nhiều khó khăn.Thành quả của niềm tinBậc thang đầu tiên, ở điểm thấp nhất là Thủy điện Nho Quế 3 cứ thế lên dần đến thủy điện Nho Quế 2. Sau gần 5 năm xây dựng, chạy thử, đã được khánh thành vào cuối năm 2012, với công suất 110MW, sản lượng điện trung bình hàng năm 507 triệu kWh, tổng mức đầu tư 2.195 tỷ đồng. Dự án này được Ngân hàng Phát triển Việt Nam cho vay vốn trên 1.700 tỷ đồng. Đến ngày 31/12/2014, Nhà máy Thủy điện Nho Quế 3 đã đạt sản lượng phát điện trên 1.149 tỷ kWh điện. Đáng kể đến nay, những người thợ của Công ty Bitexco - Nho Quế đã hoàn tất một con đường "huyền thoại" một bên là dốc núi dựng ngược, một bên là sông dốc đứng hiểm trở dài gần 50 km từ xã Khâu Vai đến cụm nhà máy thủy điện. Con đường mới đã trở thành giao thông dân sinh cho người dân tộc thiểu số lên nương, xuống chợ Lũng Pù, chợ Mèo Vạc, học trò xuống trường nội trú Cán Chu Pìn và những điểm trường lân cận. Hàng triệu mét khối đất đá đã được đào vét. Do địa hình quá hiểm trở, đặc thù, để tạo ra con đường 4 m, có những lần nổ mìn làm đường, những người thợ nơi đây phải khoan sâu vào núi đá hàng chục mét, sử dụng số lượng thuốc loại cực lớn lên đến 1 tấn thuốc nổ - một trong những kỷ lục về phá đá, làm đường ở vùng cao. Không chỉ tạo nên một đỉnh cao về mặt kỹ thuật trong lịch sử xây dựng công trình thủy điện bởi đặc thù độ cao, độ dốc và hiểm trở của thiên nhiên, sự kiện Nhà máy thủy điện Nho Quế 3 khánh thành cả 2 tổ máy, chính thức đi vào hoạt động ổn định, hòa lưới điện quốc gia, cung cấp sản lượng điện hàng năm khoảng 500 triệu kWh còn giải cơn khát về động lực giúp nâng cao đời sống xã hội cho người dân nghèo vùng cao, phục vụ phát triển kinh tế địa phương. Từ khi thủy điện Nho Quế 3 đi vào hoạt động, diện mạo mới của huyện vùng cao Mèo Vạc đã thực sự thay đổi. Từ một huyện nghèo nhất nước, nguồn thu NSNN hàng năm chỉ vỏn vẹn 5 tỷ đồng, đến 2014, nguồn thu của huyện đã tăng lên 73 tỷ đồng - một cú hích phi mã cho vùng đất trăm năm chỉ có đá tai mèo, hoa tam giác mạch, rượu ngô nương và những di sản thiên nhiên tạo nguồn thu từ du lịch trong những tháng không mưa. Nguồn lợi từ ánh sáng từ dòng sông Nho Quế còn tạo công ăn việc làm cho lao động địa phương, mang lại hệ thống hạ tầng kỹ thuật - kinh tế - xã hội, đường giao thông thuận tiện đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và phát triển kinh tế cho người dân vùng cao, cũng như tăng cường an ninh Quốc phòng khu vực biên giới. Thủy điện Nho Quế 3 còn “gây ấn tượng” với bà con nơi đây bằng việc chủ đầu tư đã không tổ chức lễ khởi công dành số tiền 200 triệu đồng để mua gạo và tặng quà cho bà con các xã khu vực thủy điện ăn Tết…Việc hoàn thành xây dựng và đưa nhà máy Thủy điện Nho Quế 3 đi vào hoạt động là tiền đề chắc chắn để thực hiện thành công những dự án thủy điện tiếp theo trong khu vực và tạo ra nhiều cơ hội cho các dự án đầu tư thủy điện có điều kiện tự nhiên tương tự (trên nền địa chất đá vôi). Xuân trên công trườngVượt qua Thủy điện Nho Quế 3, leo lên đỉnh núi thêm 20 km trên con đường mới là toàn cảnh Công trường Thủy điện Nho Quế 2 với tiếng đục đá vang lên liên hồi từ trên cao vọng xuống, hòa với tiếng máy nổ váng không gian. Vẫn còn trong giai đoạn đào hố móng, khắp nơi là một đỏ quạch của đất đào. Những chiếc máy xúc, cần cẩu nằm vắt vẻo trên những tảng đá to bằng ngôi nhà 3 tầng. Khói từ que hàn, mùi dầu mỡ, bê tông trộn trùm khắp không gian. Tiếng hiệu lệnh của thợ máy, công nhân, tiếng động cơ gầm gào huyên náo dội vào vách đá, lan tỏa trong không gian, tạo nên một quang cảnh lao động hết sức khẩn trương, vội vã đến toát mồ hôi. Không rời mắt khỏi ụ máy trộn bê tông trong hạng mục đập tràn chính, kỹ sư Lê Thanh Mẫn, quê Phú Thọ hồ hởi, sau hai năm thi công, công trình đã có dáng dấp một thủy điện giữa bạt ngàn đá xám. Tết này, anh em chúng tôi xung phong ở lại thi công để đảm bảo tiến độ công trình. Ông Phạm Văn Viên, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần đầu tư và phát triển điện Nho Quế 2 cho biết: Xác định trách nhiệm và mức độ quan trọng, cấp thiết của dự án, toàn bộ cán bộ, kỹ sư, công nhân viên trên công trường thay nhau trực ca kíp, làm việc trong những ngày Tết. Công ty chủ động phối hợp với các nhà thầu thường trực đôn đốc, kiểm tra các lực lượng thi công xây lắp đảm bảo an toàn chất lượng. Bởi vậy, trong giai đoạn này, công trường tiếp tục được tập trung cao độ. Dạn dày trận mạc, đánh vật với những đại công trình mang tầm thế kỷ từ Thủy điện Sông Đà, Thủy điện Ya ly từ khi mới ra trường, kỹ sư Phạm Văn Viên thừa nhận, chưa từng có một thủy điện nào khó thi công như Nho Quế. Đường sá xa xôi, lại cua tay áo và gập ghềnh khiến công việc lại trở nên khó khăn gấp bội. Máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu thi công khi tới với công trường là cả biển mồ hôi nhỏ xuống. Đấy là chưa kể đến việc, đơn vị thi công phải đào núi, làm đường cho xe chạy, nghiền đá để thay cát sông…Ông Thanh ví dụ, mỗi xe cát dưới xuôi là 1 triệu đồng, nhưng lên đến công trường này là 3 triệu đồng mà phải vật nài lắm, mới có lái xe tải nhận chạy. Để giảm chi phí, các nhà thầu buộc phải đưa máy nghiền lên núi, phá đá là nguyên liệu xay nghiền lấy cát, sỏi phục vụ thi công. Một anh cán bộ trong đoàn kể, có lên đến Quản Bạ, Mèo Vạc, mới thấy trong từng hốc đá trên những sườn núi lởm chởm được đồng bào Mông địu từng vốc đất thả vào để trồng ngô thì lên đến ở công trường này, chứng kiến những thiết bị máy móc nặng hàng tấn đặt chễm trệ trên đỉnh núi tai mèo, mới thấm bài Hò Kéo pháo trong chiến thắng lịch sử Điện Biên năm xưa. Mỗi hốc đá, mỗi sườn núi như thấm từng giọt mồ hôi, từng vệt bàn tay người công nhân thủy điện Nho Quế. Không chỉ cái Tết này, hàng trăm, hàng nghìn công nhân, người lao động nơi đây sẵn sàng hy sinh thêm những đêm giao thừa kế tiếp bên gia đình, vợ con để xây đắp một ước mơ thắp sáng vùng cao nguyên đá. Cái Tết với họ chính là ngày vỡ òa hạnh phúc bởi dòng điện hòa lưới quốc gia an toàn.Bài và ảnh: Quang Vũ
