Cách Trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 20 km về phía Tây, nằm bên bờ sông Nhuệ, làng Cự Đà xã Cự Khê huyện Thanh Oai - Hà Nội, được biết đến là một không gian văn hóa độc đáo, nơi còn lưu giữ cổng làng, cổng xóm, những ngôi chùa, ngôi đình cổ được xếp hạng và nhiều ngôi nhà cổ vẹn nguyên lối kiến trúc của đồng bằng Bắc Bộ và những ngôi nhà cổ kiến trúc kiểu Pháp cách đây hơn 100 năm.
 Cổng làng ở Cự Đà. |
Với địa thế nằm bên bờ sông Nhuệ, làng Cự Đà đã trở thành nơi buôn bán sầm uất, trên bến dưới thuyền, một ngôi làng trù phú minh chứng cho quan niệm “Nhất cần thị, nhị cận giang”, thời kỳ phát triển nhất của làng là những năm cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Cự Đà không chỉ có chiếc cổng cũ rêu phong còn nguyên chiếc đồng hồ trên đỉnh mà dọc theo bờ sông Nhuệ những con ngõ xóm đều có cổng. Giải thích cho việc có cổng xóm, người cao tuổi cho hay: Do là nơi làm ăn phát đạt nên cũng thu hút nhiều khách thập phương, trong đó trà trộn cả bọn trộm cắp gây mất an ninh, trật tự nên các xóm đã xây cổng, đường đi được lát gạch nghiêng, hai bên tường nhà san sát, nhà nhà đều có cổng, cổng xóm ban đêm được đóng kín bằng cánh cửa gỗ. Đây là nét đặc trưng hiếm có ở các làng xã Bắc Bộ và cả Việt Nam.
 Phơi miến ở Cự Đà. |
Trong làng hiện chỉ còn vài chục ngôi nhà cổ, kiến trúc kiểu Pháp hai tầng khá cầu kỳ nhưng hài hòa với phong cách nhà truyền thống đồng bằng Bắc Bộ. Hầu hết những ngôi nhà cổ trong làng đều được làm bằng gỗ, trên mái lợp ngói mũi. Ngôi biệt thự của gia đình ông Trịnh Thế Sửng, được xây dựng cách đây hơn 130 năm đã qua 4 đời sinh sống. Dù đã trải qua nhiều thăng trầm nhưng ngôi nhà còn khá vẹn nguyên, vì muốn bảo tồn và giữ gìn nét văn hóa truyền thống nên gia đình không muốn dỡ bỏ xây dựng lại.
 Nghề làm tương. |
Đến Cự Đà, du khách không chỉ được khám phá những nét cổ kính của ngôi làng mà còn có dịp tận mắt chứng kiến khung cảnh sản xuất rộn ràng và hương vị đặc trưng của làng nghề truyền thống. Cự Đà có nghề làm miến và tương lâu đời.Miến Cự Đà được sản xuất từ bột củ dong riềng, thứ tinh bột tạo ra độ dẻo khi tráng thành bánh, được phơi gần khô đưa vào mang cán thành từng sợi, miến nhỏ nhỏ như sợi cước. Theo một gia đình làm miến lâu năm tiết lộ, để có sợi miến ngon, mỗi công đoạn đều phải hết sức tỉ mỉ và cẩn thận. Ngày nay các lò sản xuất được trang bị máy tráng nên tấm bánh căng đều vào phên dài vài ba mét. Sáng sớm ở đây, đường làng nhộn nhịp người mang miến ra phơi, dựng các phên bánh miến vào các hàng xà cọc bằng tre gỗ dọc hai bên đường. Chỉ cần nắng lên một thời gian, bánh đủ độ khô dẻo sẽ được dỡ khỏi phên để thái thành sợi. Bên chiếc máy thái, một người đưa bánh vào, vài ba người đón miến sợi ra vắt vào từng cây sào tre để mang đi phơi tiếp. Vào những ngày thời tiết có nắng, miến phơi một ngày đã khô được cuộn thành cuộn nhỏ đóng gói. Mỗi ngày Cự Đà xuất khoảng 15 đến 20 tấn miến, đi tiêu thụ ở mọi miền và ra cả nước ngoài nơi có người Việt Nam sinh sống.
 Một ngôi nhà cổ trong làng. |
Tương Cự Đà cũng trở thành đặc sản, bởi hương vị khác với tương Bần. Tương Cự Đà thơm, ngon đậm đà được phơi ủ cầu kỳ. Nhưng hiện nay chỉ còn vài gia đình sản xuất tương đóng chai mang đi tiêu thụ.Bài và ảnh: Duy Tường
