Với tôi, lần thứ 9 lên Tà Xùa, một xã vùng cao thuộc huyện Bắc Yên (Sơn La) không chỉ là để “săn” những búp chè shan “lấp lánh” tuyết cuối vụ mà còn là dịp rảo bước ở các bản Chung Chinh, Mống Vàng, Bẹ,… chung vui, đón Tết truyền thống của đồng bào dân tộc Mông.
Từ cuối tháng 11 sang tháng 12 (âm lịch), đó là thời điểm đẹp nhất tôi thường chọn lên Tà Xùa để trải nghiệm đất trời và con người nơi đây, nhất là khi người Mông bắt đầu chuẩn bị đón Tết cổ truyền của dân tộc mình. Tết của người Mông diễn ra trong 3 ngày đầu tiên của tháng 12, sớm hơn Tết Nguyên đán 1 tháng. Trước Tết, phụ nữ Mông nghỉ lên nương, ở nhà chuẩn bị những bộ quần áo đẹp nhất để mặc chơi ngày Tết. Vài năm gần đây, Tết của người Mông có một vài đổi mới nhưng không vì thế mà làm mất đi ý nghĩa thiêng liêng, nét đẹp văn hóa truyền thống.
Tại nhà của gia đình anh Mùa A Tánh ở bản Bẹ, các thành viên tất bật sửa soạn và làm những thủ tục đón Tết cổ truyền như xua đuổi điều không tốt của năm cũ, dán giấy niêm phong công cụ lao động. Việc dán giấy lên công cụ lao động được chủ nhà thực hiện rồi xếp vào cạnh góc bàn thờ. Người Mông xem đây như sự tri ân chiếc cày, chiếc bừa, cây dao, cây búa... bởi trong năm những đồ vật này đã giúp họ làm nương, làm vườn, sản xuất lương thực, thực phẩm cho gia đình.
Trong mâm cỗ Tết của người Mông, bánh giầy là món ăn không thể thiếu. Theo bà Thào Thị Dê, mẹ của anh Mùa A Tánh thì người Mông quan niệm, bánh giầy tròn tượng trưng cho mặt trăng và mặt trời, nguồn gốc sinh ra con người và vạn vật. Bà Dê thường chọn gạo nếp nương để ngâm và đồ thành xôi, rồi đổ vào một máng gỗ. Anh Mùa A Tánh cùng những người đàn ông trong gia đình dùng chày thay nhau giã gạo đến khi thật nhuyễn, mịn, rồi gói lại bằng lá chuối. 6 cặp bánh đầu tiên gồm 12 chiếc tượng trưng cho 12 tháng trong năm được dâng lên trời đất và vị thần mùa màng.
Ở khu đất trống ngay đầu bản Bẹ là nơi được chọn làm sân chơi ném pao. Quy định về cách chơi pao, từ truyền thống đến hiện đại vẫn giữ được bản sắc vốn có đến nay. Thường mỗi bản sẽ có một sân riêng, tụ họp chơi pao và thường được chia làm hai bên, mỗi đội cách nhau khoảng 5 - 7 m.
Những quả pao được khâu nối các miếng vải lanh đủ màu sắc thành trái tròn, to bằng quả cam từ đôi tay khéo léo của các bà các mẹ dân tộc Mông. Pao của các thiếu nữ thường to, màu sắc bắt mắt và sặc sỡ hơn, còn pao của các cô bé mới lớn đơn giản hơn, bé hơn và có màu đen.
Không để cho pao rơi xuống đất và trò chơi được giao ước với nhau bằng về số lần ném, số lần bắt được pao, nếu bên nào thua thì phải làm một điều gì đó do đôi thắng quy định. Không chỉ có các nam thanh nữ tú mà ném pao còn được các em nhỏ dân tộc Mông yêu thích. Cái trò chơi “tung hứng” tưởng chừng đơn giản ấy hòa cùng những bộ quần áo sặc sỡ của những cô gái Mông tạo thành bức tranh Tết Tà Xùa, đẹp tới nao lòng.
Trọng Chính