Lễ “Ăn mừng lúa mới”, còn gọi là Tết mùa, là một trong những nét văn hóa đặc sắc và thiêng liêng của người Giẻ Triêng. Lễ hội thường diễn ra vào tháng 11 hoặc tháng 12 dương lịch, khi vụ thu hoạch lúa rẫy kết thúc, thóc đã được phơi khô và đưa vào kho.
Sau một năm lao động vất vả, người dân tạm gác công việc để cùng nghỉ ngơi, thăm hỏi, sum họp và tổ chức nghi lễ tạ ơn. Với đồng bào Giẻ Triêng, Tết mùa có ý nghĩa quan trọng tương tự Tết Nguyên đán, kéo dài khoảng 10 ngày, trong đó có 4 ngày lễ chính.
Gia đình có đông khách đến thăm trong dịp này được coi là niềm vinh dự, báo hiệu may mắn và nhận được sự phù hộ của Giàng. Mọi người cùng trao lời chúc sức khỏe, bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống ngày càng no đủ.
Ý nghĩa cốt lõi của lễ hội là tạ ơn Giàng cùng các vị thần linh đã ban cho dân làng mùa lúa bội thu. Đồng bào cũng cầu mong trong năm mới, dân làng khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa, cây lúa tốt tươi và thóc luôn đầy kho.
Các nghi lễ thể hiện sự trân trọng đối với nghề nông, cây lúa và phản ánh sâu sắc tín ngưỡng vạn vật hữu linh. Bên cạnh Giàng, người dân còn cúng các vị thần đại diện cho thiên nhiên như thần Trời Đất, thần Sông Suối, thần Núi, thần Mưa, thần Sấm và thần Mùa Màng.
Lễ hội bắt đầu bằng cuộc họp tại nhà làng. Sau khi vụ thu hoạch hoàn tất, già làng xem ngày lành theo chu kỳ mặt trăng, triệu tập bà con để thống nhất thời gian tổ chức, phân công công việc và hướng dẫn từng gia đình chuẩn bị lễ vật.
Nam giới lên rừng tìm rau, săn bắt hoặc xuống sông, suối bắt cá. Phụ nữ và các thiếu nữ đến kho lúa gia đình, gùi thóc về phơi, giã và sàng lấy gạo. Trước khi lấy lúa, người phụ nữ chủ gia đình thực hiện nghi thức xin phép Thần Lúa, thể hiện quan niệm cây lúa có linh hồn và cần được kính trọng.
Tại sân nhà làng, tiếng chày giã gạo vang lên rộn ràng. Phụ nữ chuẩn bị lá, nếp, dây lạt nứa và nồi nấu bánh. Trước khi gói bánh, nữ già làng dâng lời khấn rồi tự tay gói 9 chiếc bánh nếp đầu tiên. Sau đó, con cháu mới tiếp tục gói số bánh còn lại.
Khi bánh chín, lễ vật do các gia đình đóng góp được bày trang trọng trên mâm cúng, gồm gà luộc, cá nướng, thịt lợn, thịt rừng, rau, canh, trầu cau và rượu cần. Thầy cúng có uy tín trực tiếp sắp lễ, thay mặt cộng đồng tạ ơn Giàng và cầu mong năm mới bình an.
Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội sôi động với tiếng cồng chiêng, những điệu múa, lời ca và men rượu cần. Việc tái hiện Tết mùa góp phần thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn, chung tay bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Giẻ Triêng trong đời sống hiện đại.