Trong khuôn khổ các hoạt động của Ngày Văn hoá các dân tộc Việt Nam (19/4), tại Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội), đồng bào dân tộc Ê Đê đã tái hiện nghi lễ trưởng thành đặc sắc của dân tộc mình.
Đối với dân tộc Ê Đê, các nghi lễ vòng đời đóng vai trò hết sức quan trọng, là thành tố chính cấu thành nên bản sắc văn hóa. Các nghi lễ vòng đời không chỉ phản ánh đặc điểm văn hóa, mà còn đóng vai trò quan trọng trong đời sống của mỗi cá nhân và cả cộng đồng.
Đối với người đàn ông Ê Đê, từ lúc sinh ra đến lúc trở thành một chàng trai, thành người đàn ông biết gánh vác mọi công việc của gia đình, của buôn làng thì Lễ cúng trưởng thành rất quan trọng.
Theo tiếng Ê Đê, "Mpú Tôh Kông" có nghĩa là lễ thôi cồng. Đây là nghi lễ quan trọng khẳng định thời điểm người đàn ông được cộng đồng thừa nhận là người trưởng thành.
Buổi lễ được tổ chức to hay nhỏ, thời gian làm lễ sớm hay muộn, cúng một lần hay 5 lần trong một ngày hay 5ngày, lễ vật cúng là gà, heo hay trâu, một ché rượu, 3 ché rượu hay nhiều ché rượu còn tùy thuộc vào điều kiện của từng gia đình.
Trước ngày diễn ra lễ cúng trưởng thành, người mẹ (Amí), người bố (Ama) sẽ đưa con trai đến gặp thầy cúng để nhờ giúp đỡ. Sau khi bàn bạc, thầy cúng sẽ thống nhất với gia đình về thời gian tổ chức, lễ vật, sau đó gia đình mời đội chiêng của buôn làng và thông báo cho họ hàng xa, gần về chung vui để cúng trưởng thành cho chàng trai.
Trước khi tiến hành lễ cúng, thầy cúng sẽ kiểm tra lại lễ vật một lần nữa. Lễ vật gồm có: 3 ché rượu, 3 chén cơm, 3 chén thịt heo luộc, và 3 chén nước.
Sau khi kiểm tra xong, thầy cúng sẽ ngồi vào vị trí và châm nước vào 3 ché rượu. Người được cúng trưởng thành mặc trang phục truyền thống ngồi trước lễ vật, tiếng chiêng vang lên rộn rã báo hiệu lễ cúng bắt đầu.
Lễ trưởng thành trải qua 2 lần cúng, gồm: cúng mời thần linh, mời ông bà tổ tiên về dự lễ và cúng đeo vòng đồng, khấn cầu sức khỏe cho người được làm lễ.
Trong quá trình lễ cúng diễn ra, người Ê Đê cấm kỵ mọi người đi qua lại, nhằm giữ gìn sự thiêng liêng của buổi lễ.
Sau khi thầy cúng khấn xong sẽ tiếp tục châm nước vào 3 ché rượu ngụ ý thần linh đã về dự và chứng giám cho chàng trai.
Tiếp theo thầy cúng mời chàng trai hưởng lộc từ thần linh bằng cách ăn các lễ vật đã được các thần linh dùng bữa.
Khi chàng trai ăn các lễ vật xong thì thầy cúng tiếp tục mời Amí, Ama ăn các lễ vật của thần linh để lấy lộc. Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ nên ở bất cứ nghi thức nào, người phụ nữ cũng được mời trước rồi mới đến người đàn ông.
Tiếp theo thầy cúng sẽ làm lễ tháo vòng đồng 7 khấc và đeo vòng đồng mới cho chàng trai.
Theo phong tục của người Ê Đê thì mỗi bé trai khi sinh ra sẽ được đeo một chiếc vòng đồng vòng 7 khấc vào tay. Chiếc vòng này sẽ đeo trên tay và chỉ được tháo ra đeo vòng đồng mới khi làm lễ cúng trưởng thành.
Số lượng vòng đồng được đeo vào tay người được cúng trưởng thành tương ứng với số ché rượu mà gia đình đã chuẩn bị. Nếu cúng 1 ché thì đeo 1 vòng đồng, 3 ché thì đeo 3 vòng đồng hay 5, 7 ché thì đeo 5, 7 vòng đồng. Và đặc biệt số ché rượu dâng lên thần linh theo phong tục của người Ê Đê thì luôn là số lẻ.
Sau khi thực hiện nghi thức đeo vòng đồng thì người được cúng trưởng thành sẽ thực hiện nghi thức “Kdǒ Khil”, có nghĩa là nghi thức múa khiên để thể hiện khí phách của người đàn ông trưởng thành.
Khi thực hiện xong nghi thức múa khiên, chàng trai sẽ trở về vị trí ban đầu, lúc này tiếng cồng chiêng đã dứt, thầy cúng sẽ mời chàng trai đến uống rượu nhận lời chúc mừng từ gia đình, họ hàng và bà con trong buôn theo nghi thức “Mnăm ring” - uống rượu nối tay. Những người uống rượu theo nghi thức này sẽ cầm cần rượu uống nối tiếp nhau liên tục.
Tiếng cồng chiêng được xem là ngôn ngữ thiêng liêng, cầu nối giữa con người và thần linh. Âm thanh trầm bổng của cồng chiêng như lời mời gọi thần linh chứng giám. Chính vì thế, không gian văn hóa cồng chiêng trở thành một phần không thể thiếu, thậm chí là linh hồn trong các nghi lễ truyền thống của đồng bào Ê Đê
Cứ như vậy bà con trong buôn ăn uống chúc mừng cho chàng trai được làm lễ trưởng thành cho đến lúc tàn tiệc.
Hoàng Tâm